Radenko ScekicZahvaljujući saradnji sa dr Radenkom Šćekićem, jednim od evropskih eksperata za izučavanje propagande, Espona objavljuje posljednji tekst feljtona vezanog za propagandu i njenu (zlo)upotrebu. Nakon komunizma i prikaza propagande na Zapadu, u današnjem tekstu dr Šćekić se bavio propagandom u Crnoj Gori.

Propagandnu poruku, subjekt propagande upućuje objektu propagande putem nekog od sredstava komunikacija odnosno medija. Medijem se označava svako sredstvo komunikacije koje obezbjeđuje širenje poruka ili informacija. Da bi mogla da utiče na primaoce, poruka prvo mora da im bude dostupna da bi bila primljena. Ova osobenost poruke je u uskoj vezi sa sredstvima komunikacija i sa karakteristikama primalaca (objekta) propagande. Subjekat propagande treba da raspolaže onim sredstvima za prenos poruka koje će poruku na najsigurniji, najkvalitetniji i najbrži način prenijeti željenom objektu – primaocu propagande. Tačnije, mora se voditi računa o tome kada i kako je najbolje poslati poruku da bi ona bila primljena. Poruka mora takođe biti privlačna da na sebe privuče pažnju, da bi bila djelotvorna. Ako se radi o štampanom materijalu, poruka će biti znatno privlačnija ako je štampana na većem plakatu, u više jarkih boja. Velika slova teksta i i neobični zvukovi, simboli u porukama kako materijalni tako i apstraktni znaci, označavaju ili podsjećaju na izvjesne pojave i vrijednosti. Tako se za zaštitni znak naroda, političkih i vjerskih pokreta uzima neki simbol. Propagandisti često koriste narodne pjesme i poeziju za postizanje željenog cilja, jer je kroz narodno muzičko stvaralaštvo skoncentrisana gotovo sva vjerovanja, vrijednosti, stereotipi i stremljenje jednog naroda. Kao zanimljiv primjer korišćenja narodnih pjesama u propagandi, neka posluži akcija koja je 1916. godine vođena u SAD, da bi se naši iseljenici javili kao dobrovoljci za Solunski front.

Prema teoriji o masovnom društvu, negdje u periodu kasnog industrijskog razvoja društvo je postalo masovno. Pod uticajem industrijalizacije i urbanizacije razorene su tradicionalne forme društvene organizacije. To je rezultiralo poretkom u kome su atomizirani pojedninci odsječeni od tradicionalnih veza i izolovani od izvora društvene podrške, prepušteni manipulaciji od strane moćnih elita koji kontrolišu medije.

Crna Gora je ušla početkom 90-tih godina XX vijeka u eru višestranačja, a novostvorena politička atmosfera u eri globalnog porasta značaja masovnih medija nametala je upotrebu raznovrsnih sredstava persuazivnog (ubjeđivačkog) djelovanja i oblika promocije. Besplatna i plaćena sredstva, govori, skupovi, konferencije za novinare, uz partijske aktiviste na terenu i vidove interpersonalne komunikacije, upotrebu štampanih medija i zakup prostora u štampi, upotrebu radija, pokretnog razglasa sa snimljenom porukom (najčešće auto u pokretu), politički poster, javni skupovi, tribine, mitinzi, televizijski spotovi, korišćenje međunarodnih susreta u unutarpolitičke svrhe i sl., predstavljaju široku lepezu oblika i sredstava upotrebljavanih za prezentovanje persuazivnih poruka u političkom životu Crne Gore.

Globalni trend porasta značaja masmedija nije zaobišao ni prostor Balkana, tako da je sudbina medija bila je svojevrsni odraz rata i nje­govih posledica. Sukob naroda, nacija, i ideologija ogledao se i u sukobu medija. „Nasilje riječima u etru“, po M. Thompsonu (2000:2), „proizvodilo je fizičko nasilje na terenu, dok je eventualna nezavisnost i kritičnost prema stavovima vlasti kažnjavana i čišćena, što je bila predigra "čišćenju" teritorija" Moglo bi se i konstatovati da se strah danas dobro prodaje. Ova sentenca kao da oslikava dominantan medijski sadržaj u savremenom svijetu, jer je tendencija da se u persuazivne svrhe putem medija otvaraju i pokreću određena pitanja i teme u cilju diskreditovanja političkih oponenata ili (što je češći slučaj) skretanja i odvlačenja pažnje auditorijuma i javnosti sa neželjenih i gorućih tema poput, teške ekonomske situacije, političkog skandala i sl.

Evidentno je u medijima isticanje negativnih vijesti koje se smatraju „boljim“ vijestima od pozitivnih i dobrih. Uopšte, preko medija ljudi dolaze do saznanja o različitim opasnostima, a masovni mediji kreiraju dramatična scenarija. Tako bi se moglo zaključiti da sam strah može biti i određeno djelotvorno sredstvo za održavanje reda u društvu, jer nijedno osjećanje ne čini ljude manje sklonim da krše zakon od straha i da strah čini, na određen način ljude sklonim da žive u miru jedni sa drugima. Vlast prijeti određenim vidom kazne, a strah od te kazne rezultuje i time da građani žive u relativnom miru. Može se reći da je to „pripitomljena“ sloboda, jer se nudi mogućnost da ljudi biraju da jedan oblik straha zamijene drugim, pa se tako, strah od svega i svačega zamjenjuje strahom od vlasti. „Masovno društvo i mas-mediji postižu uspjehe, jer rastakanjem psi­holoških veza u primarnim grupama dezintegrišu pojedince koji ostaju bez svog socijalnog uporišta, što ih ostavlja "otvorenim" za udare savremene propagande. Izolovanost pojedinca ("usamljenost u gomili'') dozvoljava i omogućava sredstvima masovnog komuniciranja da ga "obrađuju" i kanališu u smjeru date poruke” (A. Nuhanović, 2005:264).

Željena politika se može veoma efikasno plasirati građanima pomoću medija koji mogu veoma brzo i uspješno da prenesu ideju vodeće političke strukture na najveći broj čitalaca, gledalaca i slušalaca i da na taj način omoguće usmjeravanje razmišljanja i činjenja. Mediji se koriste kao sredstvo kontrole stvarajući neophodnu iluziju, često i u zabavnoj formi, koja je u interesu određene politike. Mediji, naročito televizija, imaju „trajniju” i opštu, prije nego konkretnu i formalnu ulogu u formiranju stavova i pretpostavki neophodnih za učešće ljudi u društvenom životu. Prema M. Radojković (2005:196) „stavovi su armatura ljudskog ponašanja jer se u njima krije voljni naboj koji će psihomotorički da nagna ljudsko biće da nešto fizički ili duhovno učini ili ne učini. Mehanizam promene ponašanja prati i manifestuje procese rekonstrukcije stavova“.

Za izbor tema u medijima nije presudna njihova informativna vrijednost već politički značaj njihovog objavljivanja (ili ne objavljivanja), a takvi kriterijumi odabira služe za postizanje određenog propagandnog cilja. One informacije koje nisu odgovarale dnevno-političkoj svrsi prezentovane su (ako i nisu potpuno izostavljane) tek na kraju informativnih emisija, na periferiji štampanih medija, ili su određene, za vlast nepovoljne vijesti namjerno prezentovane nejasno i nerazumljivo sa očekivanjem da njihovo dejstvo i značaj na taj način bude umanjen. Nijesu bili rijetki ni slučajevi svojevrsnog političkog reketa i trgovanja informacijama (političkim i ekonomskim) koje su često na ivici zakona i etičkih normi. Vršeno je zadržavanje određenih „vrućih informacija“, njihovo plasiranje kada je to „potrebno“ i efektnije, kreiranje afera, dizanje „medijske prašine“ u svrhe skretanja pažnje javnosti sa važnijih, ali ipak „neodgovarajućih i bolnijih“ tema. Prema D. Reljić (1998:101) postoje dva dominantna aktera koji određuju konkretan oblik medijske komunikacije, „političke i privredne elite kao centri moći u državi njeni su kontrolori, dok su novinari njeni operativci, a njihovi posebni interesi i postupci koji iz toga proizilaze od presudnog su značaja za medijsku komunikaciju u situacijama političke napetosti i sukoba“. Prema istom autoru (1998:39), tri su opšte pretpostavke o ulozi medijske komunikacije u nacionalističkim sukobima: „1. medijska komunikacija najbrže prevazilazi prostorne i vremenske granice u konstrukciji nacionalnih indentiteta. 2. medijska komunikacija je najsveobuhvatniji oblik konstrukcije nacionalnih indentiteta. 3. u konfliktnim situacijama, merodavnu ulogu u masovnim medijima igraju povlašćena tumačenja kolektivnog sjećanja i nacionalne istorije“. Medijima se vjerovalo jer su oni potvrđivali ono što većina misli, bez obzira što su oni često plasirali dezinformacije kao najgrublji oblik manipulacije koja se svodi na običnu laž. Međutim, nije reč o očiglednoj laži. Te laži je svjestan samo jedan od subjekata komuniciranja – onaj koji je emituje, ali ne i primalac poruke. Dokazano je da ljudi bolje i duže pamte argumente i činjenice koje su u saglasnosti sa njihovim postojećim stavovima i ubjeđenjima, a takođe, i da poruka koja jače angažuje pažnju ima veće šanse da bude ugrađena u „kognitivnu mapu“ primaoca (M. Radojković, 2005:198).

Zadatak propagande koju su sprovodile strane u sukobu je bio da mobilizuje i zaplaši, da glorifikuje i demonizuje. Naravno da je osjećaj straha i ksenofobije indukovan i u javnost Crne Gore u cilju prihvatanja određene i politike, naročito u vrijeme ratnog okruženja početkom 90-tih, tokom NATO bombardovanja 1999., kao i tokom jačanja tenzija i “zveckanja oružjem” u političkom sukobu crnogorske vlasti i opozicije podržavane od strane S. Miloševića.

Nerazvijenost medijskog prostora (samo jedan dnevni list i državna televizija) imali su neosporan uticaj i na političke procese i na sam pluralizam. Jer, dostupnost i kontrola nad i tako malim brojem medijskih sredstava imala je ipak presudan značaj za politički život republike. Uređivačka politika državne televizije i „Pobjede“ kao dominantnih informativnih institucija u Crnoj Gori, okarekterisana je još početkom 1990-te od strane opozicije kao „dio partijskog aparata“, odnosno „potpuno u njegovoj funkciji“. Tako je političke promjene krajem osamdesetih godina XX vijeka i početak raspada SFRJ Crna Gora dočekala praktično u medijskom monopolu: jedna državna dnevna novina, jedan državni radio i jedna državna televizija - sve pod kontrolom jedne, komunističke partije. Ipak, tokom 90-tih osnivani su novi mediji, prvo dvonedjeljnik »Krug«, potom i nedjeljnik »Monitor«. Sredinom 1994. godine počeo je sa radom i »Antena M«, prvi privatni radio u Crnoj Gori, a 1997. godine i Blue Moon, prva privatna televizija.

Politički sukob u vrhu vlasti 1997. godine, uzrokovao je pravi „medijski bum“. Procvat broja medija u Crnoj Gori zabilježen je tokom 1997. godine, kada se dio cmogorske vladajuće partije sukobio sa politikom S. Miloševića. Nastao je veliki pritisak na vlast u Crnoj Gori i ona je, u želji da obezbijedi podršku svojoj politici, snažno tada podržala razvoj privatnih medija. U tom periodu i velikim donacijama iz inostranstva je intezivno pomagano otvaranje novih medija u Crnoj Gori. Ne samo radi pravljenja demokratskog druš­tva u Crnoj Gori, kako su se obrazlagale  inostrane donacije, već i kao sredstvo borbe protiv vlasti u Srbiji. Naime, tadašnje zajedničko tržiste je omogućavalo da se medi­ji registrovani u Crnoj Gori prodaju i u Srbiji bez ikakvih ograničenja. Septembra 1997. godine iz nedjeljnika »Monitor« for­mirane su prve dnevne privatne novine u Crnoj Gori - dne­vnik »Vijesti« 1. septembra 1997. godine. Bio je to medij koji je, osim po­moći iz inostranstva, uspio obezbijediti i domaće izvore prihoda. U to doba su se i neki mediji iz Srbije registrovali u Podgorici (»Dnevni telegraf« i »Da­nas«). Kako piše S. Kusovac, „područje bivše SFRJ i ratom pogođeni dijelovi nekadašnjeg Sovjetskog Saveza iznjedrili su poseban soj medijskih tajkuna – antiratne profitere. Tako je u ovim prostorima 90-tih godina XX vijeka ulagano sa Zapada na milione dolara godišnje u ime „podrške“, „nezavisnim“ i „antiratnim“ medijima i nevladinim organizacijama, „širenja demokratije“, „medijskih sloboda“ i „odupiranja ratu“ (S. Kusovac, „Kako je u Crnoj Gori nastala medijska imperija“, „Pobjeda“, 15. mart 2010., str. 5). Dakle, koristeći se pogodnom atmosferom i dobijajući finansijsku podršku za širenje demokratskih ideja i medijskih sloboda, pojedini štampani i elektronski mediji su vremenom postali bitan činilac u fluktuaciji političkog diskursa i širenja željenih političkih poruka i ideja.

Na drugoj strani S. Milo­šević je nastojao da logistički pomogne osnivanje »svojih« me­dija u Crnoj Gori, pa je 1998. godine osnovan dnevni list »Dan«, druga privatna dnevna novina u Crnoj Gori. Osim »Dana« zvanični Beograd je, kroz finansijsku podršku tadašnje Savezne vlade pomogao i osni­vanje radio stanice »Radio D«, »TV YU Info« i nekih drugih glasila koja su uglavnom bili eksponenti Miloševićeve politike u Crnoj Gori. Ta politička borba značajno je doprinijela ra­zvoju broja medija na crnogorskoj sceni. Takođe se putem osnivanja brojnih „nevladinih“ organizacija i raznih „nezavisnih“ udruženja građana nastojalo stvoriti utisak o slobodi izražavanja, pluralizmu i na indirektniji način pridobiti u javnosti  podrška za određenu ideju.   

U tom burnom vremenu nije bilo teško staviti znak jednakosti između nekog medija i političke stranke za koju radi, jer je političkim strankama bilo jasno koliku moć imaju mediji i da je kontrola onoga što oni objavljuju neophodna za održavanje na vlasti. Ono što se desilo a nije objavljeno u medijima kao da se nije ni dogodilo, a dio onoga što je desilo u medijima često nije prikazivano na vjerodostojan način. Nesumnjivo je da su mediji predstavljali odlično polje za razne vrste manipulativnog djelovanja u cilju propagiranja željenih ideja i stavova. Negativni sadržaji koje su mediji prezentovali o pripadnicima drugih nacija i konfesija neminovno su kod velikog dijela publike izazivali određeni stepen netolerancije, često i mržnje prema ovim grupama, a ovako visoko indukovana mjera netolerancije neminovno je vodila masovnom nasilju prema ovim grupama. „Nisu mediji uzročnici nasilja, nego moćnici koji se njima služe, a sa druge strane, od samih novinara i njihove profesionalne etike zavisi da li će se pretvoriti u vojnike određene politike“ (D. Reljić, 1998:25).

Komunističku medijsku scenu karakterisali su u osnovi državni mediji (iako su formalno bili u „društvenoj svojini“). Upravljanje medijima od strane vlasti je ostvarivano posredno – preko osnivača i izdavača medija, raznih društveno-političkih zajednica i organizacija. Još u prvim godinama višestranačja monopol nad medijskim prostorom koji je vladajuća DPS zadržala od SK CG, predstavljao je jedan od fundamentalnih tema sporenja između vlasti i opozicije. Ta tema je bila veoma aktuelna i često eksploatisana u crnogorskom parlamentu. Tako je Ž. Rakčević (SDP) istakao: „Mediji kod nas nijesu sredstvo obavještavanja, već dezinformisanja, u najvećoj mjeri. U ratu je poginula istina“. Rakčević je ukazao i na fabrikovanje neprijatelja i izdajnika, okrivljujući najviše dio „Pobjedinih novinara“. („Pobjeda“, 28. jul 1993.) D. Kujović, poslanik vladajuće DPS se osvrnuo na izrečene kritike od strane opozicije: „Sloboda štampe se ne može mjeriti količinom njene kritike prema vlasti“, na šta je od strane opozicionog LSCG-a isticano da javna glasila u Crnoj Gori nijesu sedma sila već treća ruka vladajuće partije i crnogorske vlasti. Tako je poslanik Liberalnog saveza R. Đonović naglasio je da su „..mediji ogledalo vlasti a ovakvi kakvi su, crnogorskoj vlasti bolji nisu ni potrebni („Pobjeda“, 28. jul 1993.)

„Pobjeda“, tada jedini dnevni list u Crnoj Gori, glasilo koje je bilo pod direktnom i apsolutnom kontrolom tadašnje vladajuće partije – najprije Saveza komunista Crne Gore a od sredine 1991. Demokratske partije socijalista je, kao što je već ukazano, instrument u funkciji politike vlasti i njenih političkih ciljeva. Međutim, prestavnici crnogorske vlasti su uporno tvrdili da se državni mediji ne nalaze pod njihovom kontrolom, da su objektivni i dostupni za sve. U redovnoj kolumni ponedjeljkom jedan od prvaka vladajuće partije S. Marović, sekretar CK SKCG, u eseju pod naslovom „Sloboda štampe“ između ostalog piše: „Novine nesumnjivo daju moć ili tu moć oduzimaju određenim ljudima ili idejama, njihova vezanost za politiku je nesumljiva. Novine kao i politika savjetuju o onome što se svakoga tiče i nastoje da ljude vežu za sebe. Novine kao i politika nastoje da im se vjeruje. Politika nastoji novinama steći ili učvrstiti povjerenje u javnost, a svaka novina ima svoju politiku i onda kada odbacuje bilo kakvu političnost svojih namjera“ (Pobjeda”, 13. maj, 1991, str. 5). U raspravi o javnim glasilima koja je vođena u crnogorskom parlamentu, tadašnji ministar informacija u Vladi Crne Gore (M. Stojanović) je između ostalog rekao: „Može se konstatovati da Radio i Televizija Crne Gore i „Pobjeda“, čiji je osnivač ova skupština, nijesu aktivni učesnici u medijskom ratu, kao sredstva neistine i manipulacije, kao vazali i apologete dnevne politike, nacionalističkih i drugih interesa“. Ministar informacija je dalje istakao da je informativni prostor Crne Gore potpuno otvoren, da su uređivaćki timovi potpuno samostalni i da državni mediji „u osnovi obezbjeđuju građanima ostvarivanje njihovog ustavnog prava na pravovremenu, potpunu i istinitu informaciju.“ („Pobjeda“, 16. maj 1991., str. 6).

„Pobjeda“ u broju od 1. juna 1992., u rubrici „Svijet“ na cijeloj strani donosi tekstove i komentare „Svjetski mas-mediji o aktuelnom političkom trenutku Crne Gore“.[3] Objavljivanje pozitivnih komentara trebalo je da pruži određeni legitimitet i podršku aktuelnoj politici crnogorske vlasti. Sam podatak da je decenijama u crnogorskom društvu egzistirao samo jedan dnevni list, u koji je veliki dio građana a priori vjerovao, mogla bi se donekle objasniti činjenica u njegovu peruazivnu (ubjeđivačku) snagu.

Sa druge strane, opoziciona stranačka glasila „Liberal“ (LSCG-a), „Narodno gledalo“ (Narodne stranke), „Velika Srbija“ (SRS-a), kao i listovi i časopisi opozicione profilacije - dnevni list „Dan“ (od 1998.), nedjeljnik „Monitor“ (od 1990.), „Onogošt“ i kasnije „Glas Crnogoraca“ su svako iz svoga ugla i interesa nastojala da minimiziraju eventualne uspjehe vlasti kako na unutrašnjem tako i na spoljnopolitičkom planu. Izuzetno oštrim diskursom karakterišući svaki potez vlasti, nastojali su stvoriti sliku u javnosti o „odnarođenoj“ i „kriminogenoj“ političkoj eliti. Takođe su i radio a kasnije i TV stanice, u prvom redu „Montena“ i „Elmag“, svaka iz svoga ugla i interesa davale više prostor pojedinim opozicionim strankama.

Zanimljiva je dakle bila i tendencija stvaranja tzv. nezavisnih medija, koji su se formalno tako i deklarisali dok su faktički bili u funkciji propagiranja određenih političkih stavova. Očigledno se u ovom slučaju radilo o fingiranoj demokratiji. Tipični primjeri za ovakav stav su dnevni listovi „Vijesti“ (počele da izlaze 1997. godine) i „Dan“ (1998. godine). List „Dan“ od početka se stavio u političko-persuazivnu funkciju određenih opozicionih političkih subjekata (u prvom redu SNP-a, jedno vrijeme NSS-a M. Bulatovića i SNS-a), propagiranja njihovih stavova i ideja i otvorene crne propagande u odnosu na crnogorsku vlast. Sa druge strane, dnevni list „Vijesti“ je nastojao da se javnosti predstavi kao „nezavisni dnevnik“ iako je apologetski odnos prema crnogorskoj vlasti, njenoj politici, idejama i stavovima bio uočljiv do, ali i izvjesno vrijeme i nakon referenduma o državnom statusu 2006. godine. Nakon toga perioda „Vijesti“ su se počeli sve kritičnije i oštrije odnositi prema aktuelnoj vlasti u Crnoj Gori, okrenuvši svoju „žaoku“ sa dotadašnjih „dežurnih neprijatelja“, unionista u Crnoj Gori i vlasti u Beogradu, u pravcu DPS. Tako su „Vijesti“ i nedjeljnik „Monitor“, koji su do tada uglavnom afirmativno pisali o vlasti, podržavali i snažno „duvali u jedra“ indipendističkoj politici DPS-a, postali izrazito kritički nastrojeni prema državnim čelnicima, fokusirajući svoju kritiku na kriminal i korupciju u redovima DPS-a. Svakodnevno, putem članaka, izvještaja međunarodnih organizacija i inostranih zvaničnika kreirana je i potkrepljivana slika o Crnoj Gori kao taocu organizovanog kriminala i korumpirane vlasti. Apostrofirana je korupcija u  sudstvu, bankarskoom sektoru, veze vladajuće političke elite i kriminala. Ovo je dovelo do toga da vlast više pažnje posveti državnom javnom glasilu „Pobjedi“ čiji je tiraž pojavom novih dnevnih listova bio u konstantnom padu. Nakon toga list „Pobjeda“ otvoreno poprima odlike stranačkog glasila a što se ogleda u tipičnom agitpropovskom stilu pisanja na stranicama lista, od diskreditovanja čelnika opozicije optužujući ih da rade protiv interesa sopstvene države, preko ponovnog kreiranja dežurnog krivca u vidu Srbije i njenih zvaničnika. Posebna pažnja je posvećenja nastanku i finansiranju tzv. nezavisnih medija u Crnoj Gori, u prvom redu „Vijesti“ i „Monitora“ koji su otvoreno optuživani za anti-ratno profiterstvo.

Tokom druge polovine 90-tih televizija postepeno preuzima primat u političko-persuazivnim aktivnostima. Očigledno je to bio trend ne samo u Crnoj Gori već i u okruženju, jer se shvatala moć i efekat televizije. Tokom i nakon političkog rascjepa 1997. godine, RTV Crne Gore i „Pobjeda“ orjentisali su se na korišćenje informacija novinskih agencija iz Crne Gore i Srbije (Montena fax, FoNet, Beta), a TV Crne Gore je prestala da preuzima Dnevnik i Jutarnji program RTS-a. U političkom sukobu nakon rascjepa 1997. godine, opoziciona SNP je zahvaljujući sredstvima i podršci od strane S. Miloševića nastojala da kao što je ranije istaknuto, osnivanjem medija u Crnoj Gori, na izvjestan način parira medijskom monopolu crnogorske vlasti, koja je u negativnom kontekstu preko svojih medija nastojala da diskredituje svaki takav pokušaj.     Politički skupovi u formi političkih tribina, mitinga i konvencija su široko upotrebljavani još u prvim godinama višestranačja. Tako je masovnost i prisutnost određenom političkom skupu predstavljala svojevrsno mjerilo snage jedne političke partije. Gradski trgovi, sportski stadioni i hale, domovi kulture i škole su tako postajale prave političke arene za manifestaciju određene politike i slanje poruka okupljenim. Stvaranje svojevrsne atmosfere bliskosti u masi, zapaljivi govori stranačkih lidera, kolorit boja partijskih, nacionalnih i vjerskih zastava i amblema, uz parole, uzvike i često muziku – dovodili su okupljene u određeno stanje euforičnosti, a što je imalo za posledicu efektnije prijanjanje političkih poruka.

Sirovi populizam sa početka decenije, vremenom je, u skladu sa „globalnim kretanjima“ i ugledanjem na marketinške kampanje u okruženju, poprimao formu svojevrsnog političkog spektakla. Tako je već ranije opisana  strategija izborne kampanje DPS-a na parlamentarnim izborima krajem 1996. zamišljena u stilu "red politike, red muzike": “za muzički dio kampanje angažovana je Jadranka Jovanović, prvakinja Beogradske opere. Mlađe naraštaje uveseljavaju poznate beogradske muzičke grupe "Piloti", "Tap 011", "Divlji kesten", "K2", dok su za srednjovječne generacije angažovane Merima Njegomir, Lepa Lukić i Slavko Banjac. Sve se to izvodi uz muzičku pratnju Simfonijskog orkestra Radio televizije Crne Gore, dok brojni glumci jugoslovenskog teatra evociraju dramatične momente iz nacionalne istorije. Ovaj poetsko-muzičko-politički hepening propraćen je i tehničkim inovacijama uz lasersko osvjetljenje, a tu je i fascinantni "video-zid", sačinjen od desetina TV ekrana kompjuterski povezanih u jedan veliki ekran. Scenografiju i atmosferu tokom stranačkih izbornih kampanja često su upotpunjavali i vatrometi, čime se upečatljivo djelovalo na sva čula prisutnih, a sve u cilju pripreme terena za persuazivno djelovanje. Po uzoru na političko-propagandne kampanje u okruženju i šire, tokom stranačkih promocija korišćenja su izuzetno jaka ozvučenja, a posebnu novinu predstavljalo je korišćenje već pomenutih ogromnih video-bimova[6] čime je trebalo stvaranjem svojevrsnog političkog spektakla, psihološki uticati na prisutne ovom vrstom marketinga. Jer, propagandna poruka se od reklamne poruke razlikuje složenošću strukture. I reklamna i propagandna poruka imaju dvije funkcije - informativnu i persuazivnu, ali za razliku od reklame u kojoj su informativno jezgro poruke i vrijednosni apel u njoj vidljivo razdvojeni, u kojoj je persuazivni (ubjeđivački) dio gotovo doslovan, struktura propagandne poruke predstavlja kombinacuju informacije i persuazije.

Manje od jedne decenije kasnije evidentirano je i korišćenje tehnika nuromarketinga u političko-propagandne svrhe. SDP CG koristila se u izbornoj kampanji 2009. godine metodom neuromarketinga, čemu su ih obučavale kolege iz slovenačkog SDP-a. SDP CG je unutar koalicije “Evropska Crna Gora” imala potkampanju “Pobjeda je tek početak” što je bukvalni prevod kampanje slovenačkog SDP-a Boruta Pahora „Zmaga je šele začetak“. Inače, neuromarketing je markentiški pravac razvijen u SAD krajem 80-tih, koji propagandne poruke bazira na osnovu analize kako mozak reaguje na sadržaj koji prima. Manje su bitne same riječi, bitan je konceptualni okvir poruke. Protivnici smatraju da je namijenjen manipulaciji i nadzoru misli birača, odnosno potrošača, pošto se bazira i prati reakcije čovjeka na podsvjesnom nivou. Neuromarketing koristi moderne medicinske tehnologije, prije svega funkcionalnu magnetnu rezonancu da se prouče reakcije ljudskog mozga na različite markentiške poruke“ („Vijesti“, 2. april 2009, str. 2). Kao propagandno sredstvo za ovu namjenu, od strane SDP, korišćen je TV spot, radio džingl i politički poster.

Osim masovnih medija - štampe, radija i televizije, koji su inače predstavljali dominantna sredstva političko-propagandnog djelovanja na javnost Crne Gore, ne bi trebalo zanemariti ni ostale persuazivne oblike i sredstva. Grafiti, karikature, plakati, letci, državne, nacionalne i stranačke zastave su uvođenjem višestranačja poprimili noviji oblik i formu, mada nastale partije nijesu posvećivale preveliku pažnju čuvanju propagandnog materijala, plakata i rekvizita. Negativna strana aktivnosti tokom izbora jeste lijepljenje političkih plakata i ostalog propagandnog materijala na javnim mjestima u gradu i seoskim centrima, bez jasno definisanog pravilnika o tom vidu promovisanja. Nacionalne zastave i amblemi korišćeni su i viđani u propagandno-markentiškoj formi stranaka poput Narodne stranke, Srpske radikalne stranke, Srpske narodne obnove, Demohrišćanske stranke, Srpske narodne stranke i dr. Srpska i pravoslavna obilježja predstavljala su nezaobilazne detalje na stranačkim skupovima prosrpskih stranaka. Sa druge strane, Liberalni savez Crne Gore je postao prepoznatljiv po zastavi na kojoj je dominirao krst koji je podsjećao na zastavu sa bitke na Vučijem dolu, što je trebalo da asocira na vitešku i junačku prošlost Crne Gore. Ruža kao stranački amblem i zaštitni znak korišćen je na stranačkim plakatima kako Socijal-demokratske partije, tako i Socijalističke narodne partije, ali i DPS-a, a list djeteline postao je prepoznatljivi logo Narodne stranke. Tokom prve polovine devedesetih godina u tada jedinom dnevnom listu ''Pobjedi'' dominantan je bio oblik stranačke promocije putem, oglasa koji su bili sastavni dio izbornog političkog marketinga u vidu zakupljenog prostora pretežno u rubrikama tipa ''Oglasi i obavještenja''. U ovim rubrikama je izvještavano sa partijskih skupova, konferencija za štampu, tribina. Čitaoci i potencijalni glasači su barem na tako štur način mogli da se upoznaju sa stavovima političkih partija koje su nastojale da ovim vidom političkog marketinga pošalju što više poruka. Bilbordi postaju vid reklamiranja političkih partija dosta kasnije, krajem 90-tih godina XX vijeka. U tome je prednjačila vladajuća partija upućujući svoje političke stavove sa bilborda postavljenim na vidljivim mjestima, lako uočljivim, na raskrsnicama, uzvišenjima. Tokom naredne decenije i opozicione partije SNP, Pokret za promjene, Srpska lista, Nova, počele su aktivnije koristiti bilborde kao oblik promocije i slanja političke poruke.

Tokom izbornih kampanja kao sredstva promocije korišćeni su i brojni rekviziti dijeljeni simpatizerima na kojima su se nalazili amblemi političkog subjekta, moto izborne kampanje i sl. - zastavice, dijelovi odjeće, kape, šalovi, olovke, upaljači, kišobrana, privesci za ključeve i dr. Telefon se kao sredstvo propagiranja političkih sadržaja i persuazivnog djelovanja na potencijalne birače rijetko koristio, uz izuzetak Pokreta za promjene koji je ga je upotrebljavao tokom predsjedničke kampanje svoga kandidata N. Medojevića 2008. godine. Razlog male upotrebe telefona kao markentiškog sredstva može ležati u činjenici da je biračima to ipak bilo strano i novo ali i da je upotreba fiksne telefonije naglo počela gubiti primat u odnosu na tri operatera mobilne telefonije u Crnoj Gori.

Radio džingl kao propagandno sredstvo, široko upotrebljavan tokom prve polovine 90-tih ustupa primat TV spotu, kao dominantnom obliku plaćene promocije. U kombinaciji muzike i govora kroz spotove se nastojala simbolizovati politička ideja, ključna za date izbore. Propagandne poruke su plasirane u formi simplifikacije. To znači da bi javnost efektnije upamtila ono što propagandista želi da ona upamti, efikasnije je objaviti jednu kratku i sažetu poruku koja rezimira ili po potrebi karikira određeni program, politiku ili ideju. Takva poruka, shodno principu reklame, prenosi se raznim kratkim i upečatljivim formulacijama - „krilaticom“ ili sloganom koji su sažeta formulacija cilja koji treba postići i imaju vrijednost zajedničkog zadatka svih članova neke stranke, grupe i zajednice ili, pak, simbolom (slika, crtež, melodija...) koji za datu društvenu grupu (zajednicu, nacionalnost, narod) imaju određenu istorijsku, mitsku ili sakralnu vrijednost. Dakle,  u formi lako razumljive formule u kojoj može da se sažme i prepozna određeni politički program i koje će javnost lako moći da upamti (poput: “Sigurno”, “Da živimo bolje”, “Mi znamo kako”, “Siguran korak”, “Domaćinski za Crnu Goru”, “Gotovo je”, “Svako dobro”, “Crna Gora može”,  "Bez dileme", "Samo najbolji smije", "Vrijeme je za pravdu" i sl. ). Slogan  ''Mi znamo kako'' sa početka 90-tih trebalo je da biračima prenese poruku da je Savez komunista u to vrijeme znao koji je pravi put kojim treba voditi Crnu Goru i njene građane. Takođe i slogan ''Godine počinju januarom'', imao je cilj da podsjeti na januar 1989. godine kada su građani Crne Gore izveli tzv. antibirokratsku revoluciju, u kojoj su tražili promjene, te je stoga i osmišljen sa ciljem da nagovijesti da će na izborima pobjediti upravo oni, jer, izbori su bili u decembru 1990., a nova godina trebalo je da počne s komunistima u januaru 1991. (A. Rabrenović, 2008:171).

Prema kvantitativnom pregledu nastupa predsjedničkih kandidata tokom predsjedničkih izbora oktobra 1997. godine,  koji je uradio Radio Crne Gore za period 12. septembar do 21. oktobar, M. Đukanović je na ovom mediju bio prisutan 29.479 sekundi a M. Bulatović 24.503 sekundi, dok su ostali kandidati bili prisutni u rasponu od 5.670 (S. Vujačić) do 14 162 sekunde (N. Stanić) (prema „Monitor“, 13. mart 1998, str. 41).   U „Završnom izvještaju Centra za monitoring (CEMI)“ objavljenog nakon lokalnih izbora u Podgorici i Herceg Novim u junu 2000. godine, urađen je i monitoring medija u Crnoj Gori. Ovdje ćemo navesti nekoliko karakterističnih detalja medija-efekata, koji na određen način odslikavaju upotrebu medija u izbornim kampanjama i njihovu (zlo)upotrebu. U pomenutom monitoringu mogu se uočiti upotrebe brojnih propagandnih tehnika, načela, oblika propagandnog djelovanja poput difuzne propagande, manipulacije uglovima snimanja i kontrole nad slikom, neobjektivnog izvještavanja itd. U periodu 25. april – 1. jun 2000. godine. (CEMI, str. 41) Opoziciona televizija YU Info prema istraživanju CEMI-a je 66 % prostora davala temama o vlasti u dominantno negativnom kontekstu, dok je Koalicija Jugoslavija „Momir Bulatović“ bila prikazana u izrazito pozitivnom svjetlu. (CEMI str. 42). Tema informativnih emisija državne TV CG je u 98 % slučajeva bila vlast i to u dominantno pozitivnom svjetlu,

Finansiranje stranaka i izbornih kampanja vršeno je iz više izvora: iz budžeta republike predviđana su određena sredstva za parlamentarne stranke, partijskom članarinom, donacijama (novčanim ili materijalnim), prihodima partije (od iznajmljivanja prostora ili opreme).  Po zakonu o finansiranju političkih partija, troškovi izborne propagande nisu smjeli preći iznos od 250 prosječnih zarada u republici (181 DM maj mjesec 2000.), a sekund propagandnog spota u udarnim terminima TV CG koštao je tada 49 DM. (CEMI, str. 28). Ovi podaci jasno pokazuju nekoliko bitnih činjenica. Prije svega, zvanični troškovi partije tokom kampanje u svrhu političkog marketinga nisu smjeli preći ukupan iznos od oko 45.000 DM. Za ovaj limitirani iznos se u udarnom TV terminu moglo zakupiti maksimalno oko 923 sekunde, odnosno samo 15 minuta. Dakle, političke partije su u izbornoj utakmici bile limitirane kako visinom novčanog iznosa za kampanju tako i vremenom za promociju. Naravno da su ovakva pravila pogodovala vlasti jer su joj, osim ovako limitiranog plaćenog oblika promocije, stajale na raspolaganju i razne varijante „besplatnog predstavljanja“ poput zvaničnih i službenih aktivnosti nosioca državnih funkcija, a koji su istovremeno i partijski funkcioneri. Dobro upućeni tvrde da je vladajuća partija potrošila pola miliona maraka samo za kupovinu "video-zida". Procjenjivalo se da je DPS za održavanje brojnih promocija po crnogorskim gradovima utrošio za ovdašnje prilike fantastičnih tri miliona maraka. Za ilustraciju, njihov najjači politički oponent, Narodna sloga, nakon višemjesečne agitacije sakupila je svega 300 hiljada maraka za izbornu kampanju („NIN“, 17. oktobar 1996.). Takođe su, prvenstveno od strane partija na vlasti, široko korišćeni tzv. besplatni oblici promocije, putem publiciteta koji dobijaju članovi vlade, predsjednika, direktori javnih preduzeća i sl., naročito tokom izbornih kampanja, kada se aktivnosti ministarstava i ostalih republičkih službi pojačano angažuju. I TV sučeljavanja, debate i dueli postaju neizostavan dio političkog života. Naročito dolaze do izražaja tokom prelomnih izbora 1997. i 1998. godine.

U zaključku bi mogli konstatovati da su putem socijalnog i nacionalnog populizma, indukovanja podjela i animoziteta prema oponentskim opcijama, uz nezaobilaznu terensku agitaciju (od kuće do kuće), korišćena raznovrsna propagandna sredstva i oblici promocije. U dijapazonu od stranačkih obilježja do svih vidova masmedijskog predstavljanja (spotova, debata, tv duela, konferencija za štampu, izjava za javnost, interneta) i propagiranja željenih stavova i ideja, a sve u cilju pridobijanja što veće podrške u javnosti i biračkom tijelu.

Osim nezaobilazne interpersonalne komunikacijie i djelovanja partijskih aktivista na terenu, masovni mediji (u prvom redu televizija i štampa) su predstavljale dominantna polja za plasiranje političkih poruka javnosti i glasačima.

nezaobilazne interpersonalne komunikacijie i djelovanja partijskih aktivista na terenu, masovni mediji (u prvom redu televizija i štampa) su predstavljale dominantna polja za plasiranje političkih poruka javnosti i glasačima.

 

O autoru

Dr Radenko Šćekić je rođen 20. septembra 1978.  u Bijelom Polju, gdje je sa odličnim uspjehom završio osnovnu i srednju školu nakon čega 1997. godine upisuje Filozofski fakultet u Nikšiću, Odsjek istorija i geografija, koji, kao prvi u generaciji, završava 2001. godine stekavši diplomu profesora istorije i geografije.

Dvije godine kasnije, upisuje uporedo dvoje magistarskih studija na kojima do sredine 2005 godine uspijeva da položi sve predviđene ispite:

  • Magistarske studije Istorije na Filozofskom fakultetu u Novom Sadu gdje je do sada sa visokim ocjenama (prosjek 9,20) položio sve predviđene ispite.
  • Postdiplomske Evropske i Jugoistočnoevropske studije Centra međunarodnih studija Univerziteta Crne Gore, koje su kao multidisciplinarne studije bile sastavljene iz nekoliko modula (grupe predmeta) iz oblasti: Politike, Prava, Evropskih integracija, Ekonomije, Istorije.

Na pomenutim studijama je nakon položenih svih predviđenih ispita (prosjek 9,00) pristupio izradi rada „Razvoj i sredstva Političke propagande“ koji je i odbranio sa ocjenom „A“ u novembru 2006. na Fakultetu političkih nauka u Podgorici pred komisijom u sastavu: prof. dr Vladimir Goati, prof. dr Milan Popović, prof. dr Veselin Pavićević.

Decembra 2010. godine odbranio je doktorat sa ocjenom „A“, na Fakultetu političkih nauka u Beogradu pred komisijom:  prof. dr Zoran Slavujević, prof. dr Čedomir Čupić, prof. dr Ratko Božović  -  na temu „Politička propaganda u Crnoj Gori u poslednjoj deceniji XX vijeka“. Novembra 2011. odlukom Senata UCG izabran u zvanje naučnog saradnika (docenta).

U periodu 2006 – 2008.  kao stipendista Ministarstva za šolstvo, nauku i tehnologiju Republike Slovenije boravi na poziv prof. dr Josipa Rastka Močnika, na Fakultetu za družbene vede u Ljubljani, na preddoktorskim istraživanjima iz oblasti političkog marketinga i medija i političke psihologije.

Pozvan je i od strane direktora prof. dr Stjepana Matkovića da u trajanju od mjesec dana istražuje u Hrvatskom institutu za povijest i Fakultetu političkih znanosti u Zagrebu Studijski i istraživački boravio je u Holandiji i Njemačkoj.

Od strane Basileus EU (Gent), odobreno mu je post-doktorsko istraživanje na teritoriji EU, iz oblasti spin-doktoringa, političke propagande i političke psihologije.

U periodu od četiri godine (2005-2009.) obavljao je dužnost sekretara Redakcije naučnog časopisa Istorijski zapisi, a 2009. godine je izabran na mjesto sekretara za Crnu Goru Association Internationale D etudes du Sud-Est Europeen iz Pariza.

Član je Izdavačkog savjeta časopisa „Medijski dijalozi“, kao i Strukovnog vijeća društvenih nauka Univerziteta Crne Gore.

 

 

Otvorena televizija eu banner

 

Politika

Objavljeno: 07/11/2017
sd-petnjica-afirmacijom-poljoprivrede-do-razvoja-bihoraPlan razvoja poljoprivredne proizvodnje na području Bihora predstavlja temu saopštenja OO SD Petnjica. Dostavljeno saopštenje Medijskog tima Espona integralno ...
eSpona
Objavljeno: 05/11/2017
sd-dosljedno-da-petnjica-bude-ljepse-mjesto-za-zivotPoziv građanima Petnjice da podrže izbornu listu Socijaldemokrata (SD) kako bi Petnjica postala mjesto u kojem će “doći do značajnog napretka” predstavlja temu ...
eSpona
Objavljeno: 01/11/2017
petnjica-za-31-odbornicko-mjesto-izborne-liste-predalo-osam-partijaOpštinskoj izbornoj komisiji (OIK) u Petnjici predato je osam izbornih lista koje će učestvovati na predstojećim lokalnim izborima. Izborne liste posljednje su, ...
eSpona
Objavljeno: 31/10/2017
petnjica-dps-predao-izbornu-listuDemokratska partija socijalista (DPS) predala je juče Opštinskoj izbornoj komisiji (OIK) izbornu listu za lokalne izbore u Petnjici. Kako je Espona i najavila, ...
eSpona
Objavljeno: 30/10/2017
oo-sd-petnjica-socijaldemokrate-predale-izbornu-listuPovodom predaje izborne liste za lokalne izbore u Petnjici saopštenjem za javnost oglasio se Medijski tim Socijaldemokrata (SD). Dostavljeno saopštenje Espona ...
eSpona
Objavljeno: 29/10/2017
petnjica-sdp-predala-listu-predsjednik-oo-snp-a-u-toj-opstini-podnio-ostavkuOpštinski odbor Socijaldemokratske partije (SDP) Petnjica juče je predao izbornu listu Opštinskoj izbornoj komisiji (OIK), a samo dva dana prije posljednjeg roka za ...
eSpona
Objavljeno: 27/10/2017
sd-milan-popadic-nosilac-liste-u-mojkovcuPovodom sastava izborne liste koja će učestvovati na lokalnim izborima u Mojkovcu saopštenjem za javnost oglasio se Medijski tim Socijaldemokrata (SD). Dostavljeno ...
eSpona
Objavljeno: 26/10/2017
samir-agovic-nosilac-izborne-liste-dps-a-u-petnjiciNosilac izborne liste Demokratske partije socijalista (DPS) na predstojećim lokalnim izborima u Petnjici biće Samir Agović - aktuelni predsjednik Opštine, odlučeno ...
eSpona
Objavljeno: 26/10/2017
petnjica-trideset-i-jednog-odbornika-bira-6-240-gradanaŠest hiljada i 240 građana Petnjice sa biračkim pravom izabraće 31 odbornika lokalne Skupštine. Naredni, drugi po redu lokalni izbori u toj opštini održaće se u ...
eSpona
Objavljeno: 23/10/2017
srpska-koalicija-u-beranama-je-uspostavljena-koalicija-potpredsjednika-snp-a-i-dps-aSumnja da je u Beranama formirana koalicija predstavlja temu saopštenja za javnost Srpske koalicije. Dostavljeno saopštenje Espona integralno prenosi. Srpska ...
eSpona
Objavljeno: 10/10/2017
rozaje-opozicija-bojkotuje-lokalni-parlament-a-vladajuca-bs-bez-vecineDo rješenja parlamentarne krize, odnosno prekida opozicionog bojkota rada Skupštine opštine (SO) Rožaje, nije došlo ni na nedavnom sastanku koji su organizovali ...
eSpona
Objavljeno: 28/09/2017
oo-dps-berane-amaterska-gluma-odlazece-beranske-vlastiViđenje odnosa u beranskoj vladajućoj koaliciji i neusvajanje skupštinskih odluka predstavlja temu saopštenja OO DPS Berane. Dostavljeno saopštenje Espona ...
eSpona
Objavljeno: 27/09/2017
u-odnosu-na-proslogodisnje-izbore-smanjen-broj-biraca-u-opstinama-cetinje-petnjica-i-mojkovacPovodom Odluke predsjednika Crne Gore Filipa Vujanovića, o raspisivanju lokalnih izbora u Prijestonici Cetinje i opštinama Petnjica i Mojkovac za 26. novembar 2017. ...
eSpona
Objavljeno: 25/09/2017
raspisani-izbori-u-petnjici-mojkovcu-i-cetinjuPredsjednik Crne Gore, Filip Vujanović raspisao je lokalne izbore u tri opštine, od čega su dvije na sjeveru države. Prema odluci Vujanovića, lokalni izbori u ...
eSpona
Objavljeno: 24/09/2017
srpska-koalicija-dostavila-svoje-predloge-za-deklaraciju-o-zastiti-i-ocuvanju-srpskog-narodaPovodom dostavljanja liste predloga za Deklaraciju o zaštiti i očuvanju srpskog naroda organima Republike Srbije i Republike Srpske saopštenjem za javnost ...
eSpona
Objavljeno: 21/09/2017
suster-jos-jedan-poziv-na-otrjeznjenje-crnogorskoj-opozicijiPovodom sastanaka predstavnika Evropske unije sa predstavnicima crnogorskih opozicionih partija saopštenjem za javnost se oglasio Medijski tim Socijaldemokrata (SD) ...
eSpona
Objavljeno: 11/09/2017
ocekivano-novi-prekid-sjednice-so-beraneŠesnaesta sjednica Skupštine opštine (SO) Berane prekinuta je, nakon što su odbornici vladajuće koalicije, “Zdravo Berane” većinom glasova, usvojili predloge odluka ...
eSpona
Objavljeno: 11/09/2017
oo-dps-nelegitimna-skupstina-beranske-nezdrave-druzinePovodom zakazivanja XVI sjednice Skupštine opštine Berane, saopštenjem za javnost oglasio se Opštinski odbor Demokratske partije socijalista Berana. Dostavljeno ...
eSpona
Objavljeno: 08/09/2017
srpska-koalicija-ucestvovacemo-u-izradi-deklaracije-o-zastiti-i-ocuvanju-srpskog-narodaPovodom najave izrade Deklaracije o zaštiti i očuvanju srpskog naroda saopštenjem za javnost se oglasila Srpska koalicija. Dostavljeno saopštenje Espona integralno ...
eSpona
Objavljeno: 31/08/2017
fustic-srpska-koalicija-imace-sopstvenog-kandidata-na-predsjednickim-izborimaNajava da će imati svog predsjedničkog kandidata ili da kandidat, kao kompromisno rješenje kompletne opozicije, mora biti Srbin predstavlja temu saopštenja za ...
eSpona
Objavljeno: 30/08/2017
oo-dps-nezdrava-koalicija-zavrsava-vd-mandatNa navode Koalicije „Zdravo Berane“ reagovali su iz OO DPS Berane. Dostavljeno reagovanje Espona integralno prenosi. „Nezdrava“ družina beranskih vlastodržaca ...
eSpona
Objavljeno: 30/08/2017
zdravo-berane-dps-ovci-probudili-ste-se-iz-sna-i-cetiri-mjeseca-pred-redovne-izbore-trazite-vanrednePovodom saopštenjaOO DPS Berane reagovali su iz Koalicije “Zdravo Berane”. Dostavljeno reagovanje Espona integralno prenosi. Nedavno saopštenje OO DPS-a je još ...
eSpona
Objavljeno: 28/08/2017
oo-dps-vanredni-izbori-zbog-napretka-beranaNeodržavanje sjednica lokalnog parlamenta i zahtjev za raspisivanje vanrednih lokalnih izbora teme su saopštenja za javnost Opštinskog odbora Demokratske partije ...
eSpona
Objavljeno: 28/08/2017
crna-gora-na-geopolitickoj-mapi-turske-interesi-saradnja-izazoviCivilizacijski sukob nakon Hladnog rata Pobjeda Zapada u hladnom ratu nije proizvela trijumf, već iscrpljenje. Uzrok stagnacije Zapada na polju globalne ekonomije ...
eSpona
Objavljeno: 27/08/2017
uticaj-geoekonomije-na-drzave-jugoistocne-evrope-seeRegion SEE kao vijekovno geopolitičko polje Nalazeći se na dodiru civilizacija, religijskih uticaja, na granici kontinenata i različitih kultura – region SEE je ...
eSpona
Objavljeno: 26/08/2017
oo-sd-mojkovac-bivsi-predsjednik-oo-lscg-pristupio-socijaldemokratamaPristupanje Socijaldemokratama Crne Gore Uglješe Mrdovića, bivšeg predsjednika OO LSCG Mojkovac, predstavlja temu saopštenja Medijskog tima te partije. Dostavljeno ...
eSpona
Objavljeno: 24/08/2017
sd-demagozi-populisti-i-rusitelji-ponovo-na-okupuKritike upućene vladajućoj koaliciji i ministru prosvjete predstavljaju temu saopštenja za javnost Medijskog tima Socijaldemokrata Crne Gore. Dostavljeno ...
eSpona
Objavljeno: 20/08/2017
srpska-koalicija-poziv-srpskom-narodu-da-se-odupre-aparthejduPoziv Srbima da se politički ujedine predstavlja temu saopštenja za javnost Srpske koalicije. Dostavljeno saopštenje Espona integralno prenosi. Pripadnici ...
eSpona
Objavljeno: 19/08/2017
kolasin-savjetnik-predsjednika-so-nosilac-cetnickog-ordenaSavjetnik predsjednika Skupštie opštine Kolašin i predsjednik lokalnog odbora Nove srpske demokratije Dragoljub Bulatović, dobio je na nedavnom skupu pristalica ...
eSpona
Objavljeno: 11/08/2017
bjelopoljska-partija-predsjednik-drzave-da-bude-dostojanstveno-postovanPovodom narednih izbora za predsjednika Crne Gore i želje da potencijalni kandidati zasluže poštovanje svih građana saopštenjem za javnost oglasila se ...
eSpona
Objavljeno: 05/08/2017
oo-sd-mojkovac-bivsi-sekretar-oo-sdp-mojkovac-presao-u-sdPristupanje Socijaldemokratama (SD) Mojkovca Saše Rabrenovića - bivšeg sekretara OO SDP u tom gradu predstavlja temu saopštenja OO SD Mojkovac. Dostavljeno ...
eSpona
Objavljeno: 31/07/2017
branko-femic-izabran-za-clana-odbora-direktora-poste-crne-goreBeranac Branko Femić novi je član Odbora direktora Pošte Crne Gore. Femić je na tu dužnost izabran krajem prešle nedjelje, kada je Vlada Crne Gore dala saglasnost ...
eSpona
Objavljeno: 21/07/2017
svecanom-sjednicom-obiljezen-21-jul-dan-opstine-beraneOdržana svečana sjednica i večerašnji koncert Ivane Selakov koji će se održati u glavnoj gradskoj ulici, glavna su obilježja svečanosti organizovanih u Beranama ...
eSpona
Objavljeno: 18/07/2017
vlada-markovic-pohvalio-saradnju-sa-opstinom-berane“Opština Berane je spremna na saradnju sa Vladom i ima podršku Vlade za razliku od nekih opština u kojima je opozicija na vlasti”, kazao  je danas u Beranama ...
eSpona
Objavljeno: 07/07/2017
oo-dps-berane-zdravo-berane-u-zavrsnoj-fazi-raspadanjaPosjeta Dudelanžu predstavnika Opštine Berane i sastav skupštinskog Odbora za međunarodnu saradnju predstavljaju temu saopštenja za javnost OO DPS Berane. ...
eSpona
Objavljeno: 24/06/2017
stranka-penzionera-invalida-i-socijalne-pravde-usla-u-srpsku-koalicijuPovodom odluke o pristupanju Srpskoj listi saopštenjem se oglasila Stranka penzionera, invalida i socijalne pravde Crne Gore. Espona integralno prenosi objavljeno ...
eSpona
Objavljeno: 12/06/2017
sd-izabran-novi-saziv-oo-socijaldemokrata-plavPovodom održane izborne Konvencije OO Socijaldemokrata (SD) Plav saopštenjem se oglasio Medijski tim te partije. Dostavljeno saopštenje Espona integralno ...
eSpona
Objavljeno: 09/06/2017
scekic-kandidovacu-se-za-predsjednika-snp-a-ako-clanstvo-bude-traziloSocijalistička narodna partija (SNP) nije ničija privatna prćija, poručio je Dragoslav Šćekić - predsjednik OO SNP Berane i predsjednik te Opštine u intrevjuu za ...
eSpona
Objavljeno: 09/06/2017
zad-mojkovca-organizovao-zdravstvenu-tribinu-za-gradanke-te-opstineTumori materice, naslov je predavanja i zdravstvene tribine održane u Mojkovcu. Naime, u cilju prevencije kancera grlića materice predavač, doktor Mirjana Zindović, ...
eSpona
Objavljeno: 08/06/2017
oo-dps-zatrazio-postovanje-poslovnika-o-radu-so-beranePovodom zapocete sjednice SO Berane saopstenjem za javnost oglasio se OO DPS Berane. Dostavljeno saopstenje Espona integralno prenosi. Koalicija „Zdravo Berane“, ...
eSpona
Objavljeno: 07/06/2017
dr-mevlida-gusinjac-predsjednica-oo-sd-bijelo-poljePovodom izbora predsjednice OO SD Bijelo Polje saopštenjem za javnost oglasio se Medijski tim Socijaldemokrata Crne Gore. Dostavljeno saopštenje Espona integralno ...
eSpona
Objavljeno: 06/06/2017
zvanicno-crna-gora-punopravna-clanica-nato-aCrna Gora je od sinoć i zvanično postala država članica NATO saveza. Prema proceduri Vašingtonskog ugovora, predaje ratifikacionih instrumenata  obavljena je u ...
eSpona
Objavljeno: 29/05/2017
brajovic-nastavlja-se-uzlazni-trend-podrske-socijaldemokratamaPovodom održanih Konvencija u Beranama, Bijelom Polju i Andrijevici saopštenjem za javnost oglasio se Medijski tim Socijaldemokrata Crne Gore. Dostavljeno ...
eSpona
Objavljeno: 17/05/2017
zivkovic-milane-sve-ruzne-rijeci-o-meni-vec-su-potrosili-ovi-iz-dps-aNa reagovanje Milana Miloševića koje je pod naslovom “Milan Milošević reagovao na navode Radojice Živkovića” Espona objavila juče odgovorio je Predsjednik OO NOVA ...
eSpona
Objavljeno: 16/05/2017
nova-ostavka-na-clanstvo-u-oo-nova-beraneOdbornik u Skupštini opštine Berane i ugledni član Opštinskog odbora (OO) Nove srpske demokratije (NOVA) u tom gradu, dr Jugoslav Račić podnio je ostavku na mjesto ...
eSpona
Objavljeno: 16/05/2017
milan-milosevic-reagovao-na-navode-radojice-zivkovicaPovodom Otvorenog pisma Radojice Živkovića upućenog Elektronskim novinama Espona, koje smo objavili 14. maja, pod naslovom „Radojica Živković- predsjednik Nove ...
eSpona
Objavljeno: 15/05/2017
zivkovic-ovo-je-pisanje-portparola-dps-a-radunovic-ako-vam-je-lakse-vi-ispadoste-jedini-nas-izvorPovodom polemike koju smo objavili juče stiglo nam je novo reagovanje gospodina Radojice Živkovića - predsjednik OO NOVA Berane. Dostavljeno reagovanje Espona ...
eSpona
Objavljeno: 14/05/2017
radojica-zivkovic-predsjednik-oo-nove-srpske-demokratije-reagovao-na-tekst-esponePovodom teksta “Pirova pobjeda Radojice Živkovića” koji smo objavili 12. maja reagovao je Radojica Živković - predsjednik OO NOVA Berane. Dostavljeno reagovanje ...
eSpona
Objavljeno: 12/05/2017
pirova-pobjeda-radojice-zivkovicaIzborna skupština OO Nove srpske demokratije, potom predsjednika Odbora i članova Glavnog odbora Partije iz Berana nijesu prošli bez iznenađenja i ostavki, a ...
eSpona
Objavljeno: 09/05/2017
oo-nova-radojica-zivkovic-dobio-jos-jedan-mandat-predsjednika-nove-u-beranamaPredsjednik Opštinskog odbora Nove srpske demokratije (NOVA) u Beranama i u narednom periodu biće Radojica Živković, odlučeno je juče većinom glasova članova ...
eSpona

Kolumne: