RusijaCivilizacijski sukob nakon Hladnog rata

Pobjeda Zapada u hladnom ratu nije proizvela trijumf, već iscrpljenje. Uzrok stagnacije Zapada na polju globalne ekonomije nije to što se sporo razvija, već što se drugi brže razvijaju. Sa sličnim problemom nosila se i Velika Britanija krajem 19. vijeka, kao najveća sila tog vremena. Pretpostavlja se da će Azija do 2020. godine imati 4 od 5 ili 7 od 10 najvećih ekonomija a do tada će azijsko društvo ostvarivati 40% globalne ekonomske proizvodnje. Mi želimo da se modernizujemo ali ne i da se pozapadnjačimo, jedna je od osnovnih sentenci napredujućih azijskih ekonomija.

Kreirajući nakon završetka Hladnog rata, nove “iskonske” neprijatelje Zapada i “demokratskog svijeta”, zapadni geopolitički planeri su markirali islamske države kao “pogodne” za novu ulogu i zamjenu za nekadašnje zemlje “istočnog lagera”. Po S. Hantingtonu, jedna od odrednica koja muslimane čini “konfliktnim” (po Zapad), jeste veliki natalitet u većini muslimanskih društava, koji je proizveo nadmoć u broju ljudi od 16 do 30 godina. Anketa istraživačkog centra “Pju (Pew)”, sprovedena u šest muslimanskih i isto toliko zapadnih zemalja, uključujući i SAD, na plastičan način iskazuje svu realnost savremene zbilje. Ovakve i slične konstatacije odslikavaju real-politiku i surovost geopolitičkog nadmetanja, kao i agresivan nastup “demokratskog svijeta” prema različitim kulturama i religijama.

Može se iznijeti zaključak i stav da su simboličke konstrukcije i teze, poput „sukob civilizacija“ i sličniih - trebalo da pomogne Zapadu (u prvom redu SAD) koji se nakon pada komunizma, našao u krizi indentiteta, da se definiše pomoću novog neprijatelja, odnosno „nove prijetnje“. Tako je dotadašnjeg glavnog neprijatelja, komunizam, odnosno SSSR, kao njegovu personifikaciju trebalo zamijeniti „novim neprijateljem“ – islamskom civilizacijom. Jer je Sjeveroatlanskom vojnom savezu (NATO) bilo neophodno da se pod hitno iznađe i „stvori novi neprijatelj Zapadne civilizacije i kulture“ u svrhe opravdanja postojanja pakta.  Klasičnu geopolitiku su koncipirali Evropljani za ostvarivanje pretežno evropocentričnih interesa.  Šitski Iran je proglašen „osovinom zla“, dok su režimi u Libiji, Siriji, Egiptu okarakterisani kao „nedemokratski i diktatorski“. Turska Republika, kao jedna od vodećih islamskih država, svojom rastućom ekonomijom, regionalnom vojnom snagom, istorijskim tekovinama nekadašnje imperije – predstavlja jednu od svjetlijih tački savremene geopolitičke slike. Smještena na geostrateški važnom prostoru između kontinenata, civilizacija, religija i različitih geopolitičkih interesa i uticaja, Turska nastoji da na osnovu svoje ekonomske i vojne moći proširi i pojača uticaj na prostorima koje je nekada pokrivala Otomanska imperija. U prvom redu na prostore Kavkaza, turanske srednje Azije i naravno prostora Balkanskog poluostrva.

Balkansko poluostrvo i Turska – prožimanje kulturnih uticaja i vjekovi sukoba

Balkan i Balkansko poluostrvo su već ustaljeni geografski pojmovi. Kao trajno obilježje turske vladavine ostao je i geografski naziv jugoistočnog dijela Evrope: poluostrvo „Balkan“. Prostor Balkanskog poluostrva predstavljao je zonu sukobljenih geopolitičkih interesa. Postoje i različita gledišta da li je nacionalizam isprovocirao konstantne tenzije na ovom prostoru ili je često ratovanje isprovociralo nacionalizme? Citirajući Vinstona Čerčila, koji je isticao da: “Balkan proizvodi više istorije nego što može konzumirati“, može se i zaključiti da se u kontekst Balkana može staviti bilo koji drugi dio svijeta, jer je “Balkan dio svijeta koji se bori protiv onih koji stvaraju istoriju”. Vjekovni uticaj Turske (Otomanskog carstva) na prostor Balkanskog poluostrva (Rumelije) i Jugoistočne Evrope ogledao se kroz kompleksan odnos: od sukoba, osvajanja i ratova, pa do prožimanja i širenja kultura, umjetnosti, ekonomije. Tokom četiri vijeka (XV-XVIII) apsolutne Otomanske dominacije ovim prostorom, širenje i uticaj kulture, običaja, umjetnosti, religije...prožimao je sve društvene pore, namećući se kao dominantan reper balkanskih društvenih standarda. Slabljenje vojne i političke moći Otomanske imperije tokom XIX vijeka, imalo je za posledicu postepeno povlačenje i suzbijanje otomanskog uticaja sa ovih prostora. Novostvorene balkanske države su nastojale da u što većoj mjeri afirmišu svoje lične, nacionalne osobenosti, da prihvatate zapadne uticaje i umanje i suzbiju dotadašnje, vjekovne otomanske društvene standarde i norme. Međutim, ostali su brojni običaji, na stotine i hiljade turcizama u balkanskim jezicima, kao i neke preuzete i ustaljene karakterne crte. Pojam „Balkan“ je u međuvremenu nakon raspada Osmanskog carstva, od geografskog evoluirao u politički pojam: balkanizacija u smislu političkih podjela i usitnjavanja država; „Turska je balkanska zemlja“ u geografskom, istorijskom i kulturnom pogledu. Zbog toga je za Tursku Balkan jedan od najvažniji regiona. Turska posebno vidi bliske veze sa Balkanom u socijalnom, kulturnom i demografskom pogledu. Turska se tu, između ostalog, poziva na migracije Turaka krajem 19. vijeka, usled, „promjena i povlačenja Otomanskog carstva“. Preko sedam miliona Turaka je tom prilikom migriralo sa Balkana u Anadoliju, koji još uvjek održavaju intenzivne i bliske odnose sa svojom rodbinom u balkanskim zemljama. Dodatne migracije Turaka sa Balkana u Tursku uslijedile su tokom 50-tih iz Jugoslavije i krajem 80-ih godina 20. vijeka iz Bugarske (prema turskim podacima oko 300.000).

Značaj Balkana (Rumelije) za Tursku zasnovan je u političkom i ekonomskom kontekstu i odnosu Turska-Evropa. Balkan je za Tursku „prolaz ka Evropi“, jer preko Balkana vode saobraćajnice u evropske zemlje. Mir i stabilnost među balkanskim zemljama zbog toga je vrlo značajan za bezbjednost Turske i za kontinuirani ekonomski i politički razvoj odnosa sa Evropom. Turska prema sopstvenoj percepciji osjeća privrženost prema Balkanu i potrebu i dužnost prema aktivnom djelovanju u rješavanju balkanskih problema u uspostavljanju harmoničnih odnosa i integracije. Takođe, moderna Republika Turska svoju snagu i moć temelji i na ukupnim resursima: ljudskim, ekonomskim, intelektualnim i istorijskim.

Kraj Hladnog rata imao je, značajan uticaj na tursku spoljnu politiku na Balkanu, gde je kolaps istočnog bloka i jugoslovenske federacije stvorio drugačije uslove, nove krize, vakuum vlasti i nove izazove za tursku politiku. Očuvanje stabilnosti na Balkanu postalo je od suštinskog značaja za Tursku spoljnu politiku. Nova Turska spoljna politika prema Balkanu, Zapadnom Balkanu i okruženju postavljena je na pet opštih principa, koji omogućavaju širok manevarski prostor mirnodopskog djelovanja:

  • Ako nisu uravnoteženi bezbjednost i demokratija, Turska nema mogućnosti uspostavljanja uticaja u svom okruženju;
  • Nulti politički problemi sa susjedima omogućuju Turskoj uspješno nastupanje prema okruženju;
  • Razvijanje odnosa sa susjednim regionima i ići dalje od toga;
  • Privrženost multidimenzionalnoj spoljnoj politici: To uključuje:  strateške odnose sa SAD kroz bilateralnu saradnju i kroz NATO, proces učlanjenja u Evropsku uniju, dobrosusjedski odnosi sa Rusijom, sinhronizacija politike u Evro-Aziji kao integralnog dijela konzistentne spoljne politike;
  • Okvirno djelovanje kao principa „Ritmičke diplomatije“ (diplomatije brzog prilagođavanja datim uslovima i okolnostima). U tom okviru Turska je ostvarila više uticaja u međunarodnim organizacijama.

Turska sebe vidi u ulozi prijatelja posebno zemalja Zapadnog Balkana i moćnog stabilizirajućeg faktora Balkana kao regionalna sila koja ima i gradi potrebne potencijale za postizanje svojih namjera. Tu ulogu na Balkanu Turska u značajnoj mjeri zasniva na istorijskoj i kulturnoj povezanosti sa regionom kao i sa namjerama političkog posredovanja i jačanja uticaja u tom prostoru. Istorijske veze Turske i Balkana duge su oko pet vjekova. One imaju svoju dubinu, mada se različito kritički ocenjuju.

Srpska istoriografija otomansku vladavinu prikazuje kao ropstvo. Sličnu percepciju dijele i grčka, bugarska, rumunska i crnogorska istoriografija. Takođe bi se mogli od strane većine balkanskih država pronaći argumenti i činjenice koje osporavaju “civilizatorsku ulogu osmanskog osvajanja”. Naime, dolaskom Osmanlija u ovaj dio Evrope, tadašnje srednjovjekovne države su se u to vrijeme nalazile na dosta visokom društvenom i kulturnom nivou. Tako da bi se moglo naći uporišta i za teze, da je dolazak i nadiranje Osmanlija čak i zaustavilo civilizatorske procese i kulturni progres u tadašnjoj državi Crnojevića, srpskoj despotovini, Vizantiji, Bugarskoj, Bosni. Visok kulturni nivo književnosti, Obodska štamparija Crnojevića, prepisivačke škole, vizantijsko kulturno nasleđe koje je prožimalo tadašnja srednjovjekovna društva hrišćanskih država poluostrva, ostavile su brojne kulturne tekovine i djela. Slične argumente i teze bi mogli iznijeti i za prostor tadašnje Ugarske države, Dalmacije, Slavonije, Slovenije.. Ipak, nesumnjivo je, da je novi osvajač, tokom više vjekova upravljanja ovim prostorima ostavio duboke kulturne, društvene tragove, običaje, navike. Islamizacija velikog dijela domicijalnog stanovništva, islamska kulturna baština, arapski i persijski uticaji u književnosti, arhitekturi, jezicima, običajima – samo su dodatno obogatili već postojeći kulturni nukleus.

Republiku Tursku danas karakteriše težnja za modernizacijom i moći. Ona je najveća i najmoćnija zemlja u neposrednom okruženju Balkana i u prostornom demografskom, ekonomskom i vojnom domenu.  Nova spoljnopolitička koncepcija Republike Turske, dobrim dijelom se zasniva na djelu Ahmeta Davutoglua “Strateška dubina”. Ona je definisala polazište da je Turska oko šest vjekova bila jedna od najvećih imperija u prošlosti i vodeća islamska sila. Davutoglu naglašava da Turska više ne može biti periferna država čija se politička uloga svodi na „most“ između civilizacija, nego da mora povesti aktivnu spoljnu politiku i postati centar političkog odlučivanja. Osnivač Stratfora Dž. Fridman u knjizi „Narednih stotinu godina” predviđa da će u bližoj budućnosti, glavnu riječ na Balkanu voditi ne Evropska unija ili SAD nego Rusija i Turska. Povratak snažnog ekonomskog, ali i političkog uticaja ovih bivših imperije vidljiv je već danas na prostoru Jugoistočne Evrope.  Obje sile nastoje da igraju svoje geopolitičke igre na ovom prostoru. Pri tome, Ruska Federacija nije ometala politički povratak Turske na Balkan i širenje njenog uticaja. Očigledno, imajući u vidu ruske interese da se postavi kao zaštitnica ugroženih pravoslavaca na ovom prostoru. Slično kao u otomanskom periodu.  U nastupu prema Zapadnom Balkanu Turska vidi svoju aktuelnu ulogu u posredovanju i izmirenju. Ahmet Davutoglu je istakao u izlaganju komponente „Strateške dubine“ u Sarajevu riječima Imamo više Bosanaca koji žive u Turskoj nego u Bosni, više Albanaca koji žive u Turskoj nego u Albaniji..”.

Što se tiče Evrope, nametljivo nastupanje Turske na Balkanu, gdje se ponovo govori o „obnovi zlatnog doba Osmanske imperije“, naravno u novom, savremenom ruhu, izaziva određeno podozrenje. Velike sile, a na prvom mestu SAD, Velika Britanija, Francuska i Njemačka, nemaju još izgrađen zajednički stav o ovakvim spoljnopolitičkim zaokretima Turske.Tačno je da Turska uvažava političke interese i zahtjeve anglo-saksonskih zemalja, ali je istovremeno spremna i da im se suprotstavi ukoliko to zahtijevaju njeni sopstveni strateški politički interesi. Turska ih nikada neće žrtvovati da bi ugodila svom pokrovitelju s druge strane Atlantika. Sve ovo potvrđuje da Turska teži da samostalno vodi svoju spoljnu politiku, te da bi takav njen nastup trebalo očekivati i u bliskoj budućnosti. Kod određenih krugova u regionu i Evropi provejava zebnja u pogledu neoosmanističkog koncepta. Sam po sebi, neoosmanizam nije ni dobar ni loš. Čak bi se moglo priznati da i ima neku vrstu legitimiteta. Ako Nemačka može da štiti interese Slovenaca i Hrvata, a Rusija interese Srba, zašto Turska ne bi mogla da štiti interese Bošnjaka i Albanaca. Ovo je u suštini legitimno pitanje. Zbog toga ne bi trebalo možda unaprijed osuđivati neoosmanizam. I pomenuti A. Davutoglu je na tom fonu istakao, da je: “Osmansko carstvo bilo prvenstveno balkanska zemlja”. M. Todorova u “Imaginarnom Balkanu” konstatuje: “da je pola milenijuma osmanske vlasti donijelo poluostrvu, kako ime, tako i najduži period političkog jedinstva”. Todorova dalje podvrgava analizi mehanizam osmanskog nasleđa, ističući da “ono nije stvar rekonstruisanja prošlosti, već konstruisanja prošlosti kroz istoriografiju, prozu, novinarstvo, svakodnevni diskurs”. Iako se samo 3% njene teritorije nalazi na Balkanskom poluostrvu, savremena Turska nastoji da osigura ulogu regionalnog političkog, vojnog i ekonomskog predvodnika. Treba citirati opet A Davutoglua: Ne bi se smjelo zaboraviti da je sudbina Osmanske države zapečaćena na Balkanu. Turska koja ne bi bila u stanju da na Balkanu stvori zagranične zone uticaja, ne bi mogla uticati ni na šire međunarodne odnose, a ni na regionalne balanse“. Značaj Turske prelazi regionalne okvire, kako u političkom, tako i u ekonomskom pogledu. Od prostora Srednje Azije, preko Kavkaza, pa sve do prostora Jugoistočne Evrope prisutan je pojačan ugled i uticaj Turske. Nova geopolitička koncepcija, Davutogluova „strategijska dubina“ Turske spoljne politike, potpomognuta impresivnim privrednim rastom države i značajem i ulogom u okviru Sjeveroatlanske vojne alijanse, kao i konstelacijama globalne “šahovske table” - vraća Tursku na prostor Balkana.

Novi vid geopolitike, u formi geoekonomije, izvoza kapitala, investicija, slobodne trgovine, predstavlja polje za nove vidove interakcije sa balkanskim državama. Modernizacija i ekonomski razvoj Turske stavljeni su u prvi plan, tako da je geopolitika ustupila mjesto – geoekonomiji. Odnosno, radi se o težnji da se poveže tradicija jake države i modernog doba. To više nije težnja ka bukvalnom usvajanju i imitiranju Zapada i zapadnih vrijednosti, već nastojanje da se u turskom privrednom razvoju što više koriste moderna dostignuća u pogledu novih tehnologija i znanja. Geoekonomija koja sublimira ekonomska, geografska, strateška, političke i kulturne resurse jednoga prostora, postaje nezaobilazan segment i polje spoljnopolitičkog djelovanja u savremenom svijetu. Zajedničko obeležje geopolitike i geoekonomije je što su obje metod analize i tumačenja odnosa snaga na međunarodnoj ravni. Geoekonomija je istovremeno i svrha i sredstvo geopolitike kao prakse. Politička moć se od pamtivjeka koristila radi ostvarivanja ekonomskih ciljeva. Geoekonomija se oslanja na ekonomska sredstva. Ona isključuje nasilje.

Ne manje značajan vid “povratka” uticaja Republike Turske na Balkan, jesu i različiti oblici kulturno-umjetničkog djelovanja, a koji bi se mogli podvesti pod vid – difuznog propagandnog djelovanja. Radi se o upotrebi difuzne i indirektne propagande i prikrivenih vidova propagandnog djelovanja, koje koriste: širok spektar nepolitičkih sadržaja u nepolitičkoj formi ali sa određenim političkim ciljevima i zadacima. Televizijske serije, tv novele, filmovi, pozitivno djeluju na promjene ustaljenih predrasuda i stavova i afirmišu novi pogled na Tursku i njenu ulogu na Balkanu.

Neki autori, Neoosmanizam najsažetije određuju kao ideološki amalgam: islamizma, turkizma i osmanskog imperijalizma. Pod Neoosmanizmom podrazumijeva se: kompleksna, makroideološka platforma, prema kojoj, savremena Turska, kao legitimna civilizacijska naslednica nekadašnjeg Otomanskog carstva – treba da reafirmiše cjelokupno duhovno, kulturno i političko nasleđe. Neoosmanizam privlači pažnju kao spoljnopolitička doktrina. A kao ključne odrednice neoosmanističke doktrine izdvajaju se: islamizam (ali i panturkizam), pragmatizam i princip dvostrukih standarda u spoljnopolitičkom nastupu Turske. One “gotovo neprimjetno, ali uporno i sigurno, razgrađuju sekularno ustrojstvo države ostavljajući samo fasade kemalističkih institucija kao golu formu”. Neoosmanizam kao konstanta Turske spoljne politike, prožet je kroz sve pore Turskog društva. Što je legitimna tendencija, jer Turci na osmanlijski period gledaju kao na svoje zlatno doba, izgradivši iz nomadskog načina života, jednu imperiju koja se prostirala na tri kontinenta. Stoga treba razumjeti taj neoimperijalni žal koji provejava u Turskoj spoljnoj politici, jer postoje neke trans-istorijske vertikale i procesi dugog trajanja.

Crna Gora i Turska

Juzni tokZnačaj određenog prostora, bez obzira na njegovu veličinu, determiniše prije svega njegov strategijski položaj, bogatstvo resursima, specifičan istorijsko-etnički ili religijski aspekt. Burna prošlost prostora Crne Gore, uslovljena je prevashodno njenim geografskim položajem, kao mediteranske i balkanske zemlje. Malo je krajeva, poput prostora Crne Gore koji obiluju povoljnim geografskim položajem, geografskom i klimatskom raznovrsnošću i očuvanošću prirode. Površina kopna Crne Gore je 13.812  km2, a unutrašnjeg teritorijalnog mora 4.800 km2. Neveliki prostor Crne Gore, na mjestu geopolitičkih dodira različitih interesa, civilizacija, kulturnih uticaja – imao je kao rezultat složenu demografsku struturu. Različiti kulturni i civilizacijski nivoi, uticali su na kreiranje određenih regionalnih razlika stanovništva. U periodu 1496-1878/1912, prostor sadašnje Crne Gore se nalazio pod okupacijom Otomanske imperije. Vjekovi otpora Podlovćenske i Nahijske Crne Gore obilježeni su stradanjem naroda, izgradnjom junačkog etosa i širenjem slobodne teritorije. Ova teokratska zajednica i plemenski savez se u borbi protiv moćne Otomanske imperije, povremeno oslanjao na pomoć Mletačke republike i Austrijske carevine. Koje su opet, u skladu sa svojim interesima, pomagale i koristile borbeni duh gorštačkog stanovništva protiv Osmanlija. Od početka 18. vijeka, kao zaštitnik pravoslavnog stanovništva na ovim prostorima, aktivno se uključuje ruska carevina, sa svojim geopolitičkim interesima. Ruska imperija je pomagala širenje slobodnog crnogorskog prostora, spašavajući ga u nekoliko navrata od potpunog vojnog sloma. Finansijski pomažući izgradnju crnogorske države, institucija administracije, prosvjete i kulture. Uporedo sa time, kreirao se i svojevrsni kult Rusije na ovim prostorima, „kao slovenske i pravoslavne zaštitnice protiv osmanlijskih okupatora“. Tokom vjekova krvavih borbi, pubuna, pobjeda i poraza, odnosi malenog crnogorskog prostora sastavljenog od nekoliko nahija i moćne Otomanske imperije koja se prostirala na nekoliko kontinenata – naravno da se nisu mogli sagledavati u istoj ravni. Centralna Otomanska vlast je na ovaj prostor gledala, kao na periferni, na svoju pobunjenu pokrajinu koju treba vojno disciplinovati. Blizina Mletačkoj republici, Austrijskom carstvu i porastom Ruskog uticaja, jačali su i značaj nahijske Crne Gore. Taj proces je išao uporedo i sa permanentnim slabljenjem Otomanske imperije tokom 18 i 19 vijeka. Smanjenjem uticaja centralne vlasti i porastom moći lokalnih, često odmetnutih turskih feudalaca. Tako da je već tokom sredine 19 vijekа, faktički nezavisna Crna Gora postajala bitniji činilac u projekcijama i interesima velikih sila. Proširenjem i sticanjem nezavisnosti nakon 1878. diplomatskim umijećem knjaza Nikole, sticana je naklonost evropskih država. Ali i korektan odnos sa Otomanskom imperijom. Koalicijom nekadašnjih turskih podanika, balkanskih pravoslavnih država, Osmanlije su 1912. skoro potisnute iz Evrope. Nakon stvaranja Turske Republike 1923, uslijedile su decenije korektnih odnosa, kraljevine a potom i komunističke Jugoslavije. Crna Gora je kao sastavni dio državnih tvorevina nakon 1918. dijelila zajedničku spoljnu politiku prema Turskoj.

Prve decenije XX vijeka su na Balkanu obilježene ratovima i masovnim pokretima stanovništva uzrokovane političkim i ekonomskim preseljenjima. Mjere kolektivizacije na selu (1945-1953), eksproprijacija i druga imovinska ograničenja direktno su pogađale preostale turske zemljoposednike u Jugoslaviji. Zakoni o reviziji agrarne reforme (1945) i ograničenje zemljišnog maksimuma na 10 hektara (1953) naročito su podstakli neodlučne da se masovnije iseljavaju u Tursku. Broj „Turaka“ treba uzeti sa rezervom, jer se od 1950. veliki broj Albanaca i Pomaka (bugarskih muslimana) pomoću tzv. „ispravke nacionalnosti u matičnim knjigama“ svrstao među pripadnike turske narodnosti. Odlika ovog našeg prostora je, inače, bila prevaga značaja verskog identiteta nad nacionalnim. Turski uticaji su bili jači u gradskim sredinama, pa su Albanci po varošima Srbije i Makedonije usvajali turski jezik i nacionalno osećanje, posle čega se gotovo nisu razlikovali od Turaka. Konfuzna definicija potencijalnih iseljenika – „narod turske kulture“ (1938) ili „turske narodnosti“ (1953) – služila je i kao opravdanje turskim vlastima da periodično obustavljaju useljavanje albanskih emigranata. Ono što je činjenica, to je da je u periodu 1952-1965. skoro 390.000 Turaka i Albanaca dobilo otpust iz jugoslovenskog državljanstva. Nažalost, migratorna tendencija se nastavila i tokom poslednje decenije XX vijeka.

Turska kao jedina sekularana islamska država i članica NATO pakta, je doživljavana kao jedna datost i netipična država orijentalnog, islamskog svijeta, u smislu kakvog su ga sa jugoslovenske tačke gledišta doživljavali. Ataturk je radikalno raščistio sa islamom u politici. Međutim, proteklih decenija, Republika Turska je zadržala sekularnu Ataturkovu fasadu, ali je tendencija ka sve većoj islamizaciji turskog društva koje se sve više progresivno islamizuje. Tokom raspada Jugoslavije, Turska počinje da se aktivno uključuje na ovaj prostor, pomažući finansijski, logistički, vojno i politički muslimanske zajednice u Bosni, Raškoj oblasti, Kosmetu, Makedoniji. Stajući kao zaštitnik balkanskih muslimana i lobirajuću u međunarodnim organizacijama za njihove interese.

Početkom novog milenijuma, dolazi do određenog zaokreta u Turskoj spoljnoj politici prema prostoru Zapadnog Balkana, gdje ona nastoji da se predstavi kao svojevrsni spasilac i stabilizirajući faktor, da stavi svoje dobre usluge u konstrunktivnom smjeru, pomirenja. Nastojeći da uskladi i revitalizuje i relaksira  odnose između pravoslavaca i muslimana na ovim prostorima. Mada su, poslednjih godina, oštrije izjave turskih zvaničnika izazivale diplomatsku buru u regionu. Stoga bi težište saradnje Turske i ovih turbulentnih i nedovoljno stabiliziranih balkanskih prostora, trebalo fokusirati prvenstveno na ekonomsko polje, zaobilazeći politička, vjerska ideološka pitanja. Međutim, kako je savremena geopolitika isprepletana ekonomskim, političkim, vojnim, kulturnim interesima, to je ipak lakše planirati nego ostvariti u realnosti. Treba imati u vidu i širu geopolitičku dimenziju. Da je Turska kandidat za pridruživanje EU od 1999. godine, a još 1959. je podnijela zahtjev za članstvo u evropskim integracijama (iako se samo 3% Turske teritorije nalazi u Evropi).  Moglo bi se konstatovati i da je Turskom uticaju prepušten prostor Balkana kao neki vid kompenzacije za neizvjesno članstvo u EU. Takođe, i interes SAD da ovaj balkanski prostor kontroliše jedna regionalna sila, članica NATO. Ruska Federacija se proteklih decenija nije protivila širenju i jačanju  turskog uticaja na ovom prostoru. Očigledno, imajući u vidu svoju strategiju, da se nakon jačanja turskog uticaja, lakše nametne kao zaštitnica pravoslavnih država na Balkanu. Slična geopolitička igra, iz otomanskog perioda, gdje se velike sile nameću kao zaštitnice svojih jednovjernih, samo u savremenom obliku i kombinaciji, geoekonomije, kulturne i vjerske bliskosti.

Turska na prostoru Balkana, pa i Crne Gore, nastupa strategijski, osmišljeno, u skladu sa svojom moći i veličinom, kreirajući projekte dugog trajanja. Dok male zemlje, poput balkanskih, ne mogu sebi dozvoliti neku spoljno političku strategiju i geopolitičke igre, postupajući prema većim silama prvenstveno taktikom preživljavanja i kratkoročnih dobitaka. Novi vid geopolitike, u formi geoekonomije, izvoza kapitala, investicija, slobodne trgovine, predstavlja polje za nove oblike saradnje među balkanskim državama. Velike države mogu sebi dozvoliti politiku dvostrukih standarda, prema manjim. Smatrajući sa svoje strane diplomatski čin izvinjenja kao slabost, ali sa druge strane zahtijevajući od drugih obavezno, elemente izvinjenja. Mada savremena Turska ima dosta elemeneta koji joj idu u prilog da zaista ponese epitet regionalne sile (ekonomija, vojna moć, veličina) – ipak postoje i brojni elementi koji joj ne idu u prilog. Nespretnom spoljnom politikom poslednjih godina, Turska se iz zemlje koja ima “nula problema i neprijatelja”, za veoma kratko vrijeme pretvorila u zemlju koja ima “nula prijatelja” u susjedstvu. Pokvarivši odnose sa Sirijom, Izraelom uz tradicionalno loše odnose sa Grčkom i Jermenijom. Uz najnovija dešavanja zategnutih odnosa sa Ruskom Federacijom. Takođe i komplikovana unutrašnja trvenja u turskom društvu (jak uticaj Abdulaha Gulena ali i ekstremnih “Sivih vukova”).

Naravno da ne treba sagledavati savremenu politiku Turske na ovim prostorima, kroz prizmu XIX vijeka, kroz osmanlijska osvajanja teritorija, okupaciju i sl. Turska, kao velika, regionalna sila, sa rastućom ekonomijom,važnim strateškim položajem,naravno da ima pravo i mogućnosti na vlastite geopolitičke projekcije u regionu. Stoga treba kompleksnije gledati na interese jedne tako velike države. Sagledavati i znati: širenje turskog ekonomskog uticaja kroz investicije u infrastrukturu, kupovinu fabrika, izgradnju kulturnih i vjerskih objekata, ali i širenje i popularizovanje turskog serijskog programa putem medija – da sve to predstavlja dijelove jedne zajedničke, ozbiljne strategije dugog trajanja, jedne velike države. Koja nastoji da povrati i proširi svoj uticaj na prostore kojima je nekada vladala, kroz ekonomsku, kulturnu i medijsku formu. U tom smislu, prostor Crne Gore nije izuzetak i uklapa se u jačanje i širenje uticaja Republike Turske. Naravno da treba nastojati da ovakvoj strategijskoj dimenziji, treba prilagoditi svoje, crnogorske  interese. Ali imati u vidu, da na geopolitičkom polju Crna Gora sa Turskom ne može biti ravnopravan partner, iz više razloga. Turska je oko 60 puta prostorno veća od Crne Gore. Turska Republika ima 130 puta više stanovnika nego Crna Gora. Godišnji turski budžet je oko 160 puta veći od crnogorskog.

  Površina km2 Stanovnika GDP Budžet 2015 BDP/stanovn.
Crna Gora   13.804     620.000 5 mld usd 1,32 mld evra 4.700 usd
Turska Rep. 814.578 81 milion 820 mld usd 225 mld usd 10.500 usd

Činjenica je, da Republika Turska Crnu Goru sagledava u sklopu šire strategije prema Zapadnom Balkanu. Petina stanovništva Crne Gore su islamske vjeroispovijesti, veliki broj građana Turske je porijeklom sa crnogorskog prostora. Postoje decenijske veze uspješne ekonomske saradnje. Proteklih godina, Turska je ekonomski i kulturno, značajno prisutna u Crnoj Gori, brojnim investicijama u industriju, kulturu, obrazovanje, infrastrukturu. U Ozalovo vrijeme je 1992. osnovana i državna Turska agencija za saradnju i razvoj (TIKA), organizaciono vezana za Ministarstvo inostranih poslova a kasnije i za Predsjedništvo Vlade. Zadatak ove aktivne i finansijski jake agencije je širenje i  učvršćivanje turskog uticaja u zemljama za koje je Ankara zainteresovana. Njen zadatak je zvanično definisan kao: „pomoć zemljama u razvoju kroz ekonomsku, trgovinsku, tehničku, društvenu, kulturnu i obrazovnu saradnju i zajedničke projekte“. Geopolitički, Crna Gora za Tursku predstavlja mali prostor, ali bitnu cjelinu u široj državnoj, spoljno-političkoj strategiji. 

Naravno, za savremeno razumijevanje kompleksnosti civilizacijskog susretanja i prožimanja, za prostor Balkana, kao produkta različitosti baština, savremena Turska je prirodan partner i moćan susjed. Moderna Turska bi trebalo, da za ovaj prostor za koji je inače vezuju duboke vjekovne kulturno-istorijske niti, predstavlja pokretačku i vodeću ekonomsku snagu i time doprinese stabilnosti i prosperitetu u cijelom regionu. Nadam se da se ovom skromnom analizom i presjekom savremenih geopolitičkih odnosa i interesa, donekle uspjelo približiti značaj i dubina međusobnih interakcija balkanskih naroda i država.

Dr Radenko Šćekić

eSpona OTV EU

Politika

Objavljeno: 05/04/2018
feniks-nadgleda-izbore-u-beranamaPovodom dobijenog ovlašćenja za službeno praćenje izbora za predsjednika Crne Gore na području Berana saopštenjem za javnost se oglasila NVO Ženska organizacija ...
eSpona
Objavljeno: 04/04/2018
dedeic-zasto-sam-protiv-koncepta-vojne-neutralnostiPoruka da Crna Gora treba da zamijeni članstvo u NATO sa ruskim bezbjedonosnim kišobranom predstavlja temu saopštenja Dobrila Dedeića- predsjedničkog kandidata ...
eSpona
Objavljeno: 01/04/2018
dedeic-povlacenje-ambasadora-iz-pristine-prvi-potez-buduceg-predsjednika-crne-goreDa budući predsjednik treba da povuče ambasadora Crne Gore iz Prištine predstavlja temu saopštenja Dobrila Dedeića - predsjedničkog kandidata Srpske koalicije. ...
eSpona
Objavljeno: 28/03/2018
dedeic-sa-rusijom-do-pobjedeSaopštenjem za javnost oglasio se Dobrilo Dedeić - predsjednički kandidat Srpske koalicije. Dostavljeno saopštenje Espona integralno prenosi. Glavni ...
eSpona
Objavljeno: 27/03/2018
dedeic-crnoj-gori-evrofanaticna-politika-ne-moze-donijeti-nista-dobroIzjava da se tokom kampanje neće baviti evropskim integracijama, već nacionalnim, predstavlja temu saopštenja Dobrila Dedeića - predsjedničkog kandidata Srpske ...
eSpona
Objavljeno: 25/03/2018
smajo-sabotic-podrzao-predsjednicku-kandidaturu-dobrila-dedeicaPovodom kandidature Dobrila Dedeića za predsjednika Crne Gore saopštenjem se oglasio primarijus Smajo Šabotić. Dostavljeno saopštenje Espona integralno ...
eSpona
Objavljeno: 21/03/2018
oo-sd-jasan-plan-i-program-za-oporavak-posrnule-opstine-kolasinFormiranje izbornog štaba i otpočinjanje kampanje u Kolašinu predstavlja temu saopštenja OO SD Kolašin. Dostavljeno saopštenje Espona integralno ...
eSpona
Objavljeno: 19/03/2018
srpska-koalicija-u-cetvrtak-cemo-donijeti-odluku-ko-ce-biti-nas-predsjednicki-kandidatNajava da će na predsjedničkim izborima Srpska koalicija učestvovati i da će u četvrtak donijeti konačnu odluku o tome ko će biti njihov kandidat predstavlja temu ...
eSpona
Objavljeno: 18/03/2018
kad-vladajuca-koalicija-izgubi-2-000-glasova-a-opozicioni-dps-to-ne-iskoristi-onda-do-izrazaja-dode-floskula-podjele-a-ne-pobjedeNa lokalnim izborima održanim četvrtog februara i šestog marta, Koalicija „Da pobijedi Berane - Milo Đukanović - DPS-SD-BS“ sa osvojenih 7.988 glasova najjača je ...
eSpona
Objavljeno: 15/03/2018
srpska-koalicija-predsjednicki-izbori-su-pitanje-opstanka-i-casti-srpskog-naroda-u-crnoj-goriPoziv da na predsjedničkim izborima građani srpske nacionalnosti podrže njihovog kandidata predstavlja temu saopštenja Srpske koalicije. Dostavljeno saopštenje ...
eSpona
Objavljeno: 13/03/2018
kolasin-skracen-mandat-odbornicima-soJednoglasnom odlukom 24 prisutna odbornika, juče je skraćen mandat skupštinskom sastavu u Kolašinu, čime se stvaraju uslovi za održavanje prijevremenih izbora u toj ...
eSpona
Objavljeno: 08/03/2018
oo-sd-dali-smo-vazan-doprinos-odlicnom-rezultatu-koalicije-berane-pobjedujeIzraženo zadovoljstvo datim doprinosom rezultatu koalicije “Berane pobjeđuje” predstavlja temu saopštenja OO SD Berane. Dostavljeno saopštenje Espona integralno ...
eSpona
Objavljeno: 07/03/2018
sd-formiran-izborni-stab-u-bijelom-poljuFormiranje izbornog štaba za predstojeće lokalne izbore u Bijelom Polju predstavlja temu saopštenja OO SD iz tog grada. Dostavljeno saopštenje Espona integralno ...
eSpona
Objavljeno: 07/03/2018
opozicija-odbranila-mandateKoalicija „Zdravo Berane“ i lista Demokratske Crne Gore uspjela je juče da odbrani mandate osvojene na lokalnim izborima održanim četvrtog februara. Koalicija „Da ...
eSpona
Objavljeno: 05/03/2018
berane-sjutra-se-ponavljaju-izbori-na-pet-birackih-mjestaPonovljanje lokalnih izbora u Beranama na pet biračkih mjesta na kojima je zbog utvrđenih nepravilnosti Državna izborna komisija (DIK) poništila rezultate održaće ...
eSpona
Objavljeno: 02/03/2018
srpska-koalicija-svestenik-zeljko-rojevic-predsjednicki-kandidatOdluka da sveštenik Željko Rojević bude predsjednički kandidat Srpske koalicije umjesto predloženog Dobrila Dedeića, predstavlja temu saopštenja te koalicije. ...
eSpona
Objavljeno: 28/02/2018
srpska-koalicija-dedeic-kandidat-za-predsjednika-crne-goreOdluka da Dobrilo Dedeić bude kandidat Srpske koalicije na predstojećim predsjedničkim izborima predstavlja temu saopštenja Predsjedništva Srpske koalicije. ...
eSpona
Objavljeno: 27/02/2018
odluka-dik-ponavljaju-se-izbori-na-pet-birackih-mjesta-u-beranamaIzbori u Beranama biće ponovljeni na pet biračkih mjesta odlučila je Državna izborna komisija (DIK), nakon razmatranja prigovora DPS-a o izbornim ...
eSpona
Objavljeno: 26/02/2018
povodom-blokade-rada-dik-a-coric-krivi-vlast-dps-ceka-puni-sastavCentar za demokratsku tranziciju (CDT) upozorio je da Skupština ne smije pasivno posmatrati blokadu rada Državne izborne komisije (DIK), nastalu usljed bolesti ...
eSpona
Objavljeno: 15/02/2018
clanice-srpske-koalicije-potpisale-sporazum-o-zajednickom-predsjednickom-kandidatuPovodom potpisivanja Sporazuma o zajedničkom kandidatu za predsjednika Crne Gore saopštenjem za javnost se oglasila Srpska koalicija. Dostavljeno saopštenje Espona ...
eSpona
Objavljeno: 15/02/2018
blokiran-rad-dik-aRad Državne izborne komisije (DIK) blokiranje, pa sjednica ni juče nije održana iako su istekli rokovi za odlučivanje po prigovorima DPS-a na regularnost glasanja u ...
eSpona
Objavljeno: 14/02/2018
dik-nije-donio-odluku-o-prigovorima-dps-a-na-izbore-u-beranamaDržavna izborna komisija (DIK) juče nije donijela odluku o prigovorima Demokratske partije socijalista (DPS) na nedavno održane lokalne izbore u Beranama kojim se ...
eSpona
Objavljeno: 09/02/2018
oik-berana-vecinom-glasova-odbacila-sve-prigovore-koalicije-berane-pobjedujeOpštinska izborna komisija (OIK), na sinoć održanoj sjednici, većinom glasova odlučila je da kao neosnovane odbaci prigovore koalicije „Berane pobjeđuje – Milo ...
eSpona
Objavljeno: 06/02/2018
lokalni-izbori-u-beranama-samo-su-demokrate-ostvarile-uspjehNa lokalnim izborima održanim četvrtog februara, koalicija koju je predvodila Demokratska partija socijalista (DPS) nije uspjela da osvoji 18 mandata, koliko je ...
eSpona
Objavljeno: 05/02/2018
berane-novu-vlast-formiraju-zdravo-berane-i-demokrateKoalicija “Berane pobjeđuje - Milo Đukanović - DPS-SD-BS” nije uspjela da osvoji 18 mandata i tako preuzme rukovođenje gradom. Ta Koalicija je osvojila najveći ...
eSpona
Objavljeno: 04/02/2018
berane-danas-se-odrzavaju-lokalni-izboriDanas se održavaju lokalni izbori u Beranama. Pravo glasa na ovim izborima ima 23.681 građana, što je za 57 manje u odnosu na parlamentarne izbore održane 16. ...
eSpona
Objavljeno: 02/02/2018
bijelo-polje-smolovic-izabran-za-predsjednika-opstinePetar Smolović iz Demokratske partije socijalista (DPS) je i zvanično novi predsjednik bjelopoljske opštine, jer su ga na sjednici lokalnog parlamenta za tu ...
eSpona
Objavljeno: 29/01/2018
babaic-nismo-im-mi-krivi-sto-posrnuseOO SD-a Berane oglasio se saopštenjem za javnost. Dostavljeno saopštenje Espona integralno prenosi.   Svjedoci smo višednevnih pokušaja političkog ...
eSpona
Objavljeno: 24/01/2018
jasovic-odbrojani-dani-koaliciji-nezdravo-beraneMarginalizovanje društvenog aktivizma omladine od strane vladajuće koalicije u Beranama i predstavljanje prioriteta iz te oblasti u narednom period predstavlja temu ...
eSpona
Objavljeno: 23/01/2018
podmetacinama-prikrivaju-haos-saopsteno-iz-oo-dps-beraneOpštinski odbor Demokratske partije socijalista Berane (DPS) saopštio je da je tim koji je ta partija okupila za predstojeće lokalne izbore, sastavljen od ljudi ...
eSpona
Objavljeno: 22/01/2018
zdravo-berane-se-oglasilo-o-novim-zloupotrebama-socijaleKoalicija "Zdravo Berane", objavila je novi spisak imena, kako navode, funkcionera i istaknutih članova DPS-a koji su, pored dobrih zarada koje primaju na ...
eSpona
Objavljeno: 20/01/2018
lokalni-izbori-imena-svih-kandidata-za-35-odbornickih-mjesta-u-so-beraneNa glasačkim listićima za predstojeće lokalne izbore u Beranama naći će se devet lista. Espona objavljuje imena kandidata za dobornike svih devet izbornih ...
eSpona
Objavljeno: 19/01/2018
oo-dps-berane-skandalozan-sporazum-o-opstanku-na-vlasti-po-svaku-cijenuSporazum potpisan prije godinu i po između SNP-a i DF-a predstavlja temu saopštenja OO DPS Berane. Dostavljeno saopštenje Espona integralno prenosi. Nakon što je ...
eSpona
Objavljeno: 17/01/2018
lokalni-izbori-obavljeno-zrijebanje-izbornih-listaNa predstojećim lokalnim izborima u Beranama, koji će se održati četvrtog februara, na čelu glasačkog listića biće “Stranka pravde i pomirenja”, dok će Koalicija ...
eSpona
Objavljeno: 17/01/2018
kapiten-fk-berane-na-listi-uraKapiten Fudbalskog kluba (FK) Berane, Stefan Kastratović, podržao je Građanski pokret URA i nalazi se na listi kandidata za odbornike za predstojeće lokalne izbore ...
eSpona
Objavljeno: 17/01/2018
zdravo-berane-trazi-da-tuzilastvo-ispita-podjelu-socijaleKoalicija Zdravo Berane poziva Specijalno tužilaštvo da se izjasni povodom, kako tvrde, zloupotreba u radu Centara za socijalni rad u Beranama i Andrijevici. U ...
eSpona
Objavljeno: 15/01/2018
oo-dps-berane-od-berana-mozemo-napraviti-grad-sa-perspektivomSaopštenjem za javnost oglasio se OO DPS Berane. Dostavljeno saopštenje Espona integralno prenosi. Berane je jedan od najljepših gradova u Crnoj Gori, koji ima ...
eSpona
Objavljeno: 15/01/2018
odbornici-so-petnjica-izabrali-samira-agovica-za-predsjednika-opstineDosadašnji predsjednik Opštine Petnjica, Samir Agović i u naredne četiri godine rukovodiće radom lokalne uprave u toj opštini, odlučeno je na današnjoj ...
eSpona
Objavljeno: 14/01/2018
oo-dps-berane-pobrkali-ste-uloge-vasa-druzina-je-na-optuzenickim-klupamaNovo saopštenje OO DPS Berane predstavlja odgovor na optužbe iz Koalicje „Zdravo Berane“. Dostavljeno saopštenje Espona integralno prenosi. Od stranke kojoj ...
eSpona
Objavljeno: 14/01/2018
oo-dps-berane-demagogija-prevara-i-podjele-u-beranama-ne-prolazeOsvrt na kampanju i oglašavanja Demokratske Crne Gore predstavlja temu saopštenja OO DPS Berane. Dostavljeno saopštenje Espona integralno prenosi. O ...
eSpona
Objavljeno: 14/01/2018
oo-dps-berane-trula-jabuka-trla-lan-da-joj-prode-danSaopštenjem za javnost oglasio se OO DPS Berane. Dostavljeno saopštenje Espona integralno prenosi. Koalicija „Trula jabuka“, koja odbrojava posljednje dane na ...
eSpona
Objavljeno: 13/01/2018
oo-dps-berane-demokravate-u-gubitnickom-jatuSaopštenjem za javnost oglasio se OO DPS Berane. Dostavljeno saopštenje Espona integralno prenosi. Vođeni činjenicom da se svakakav proizvod može dobro prodati ...
eSpona
Objavljeno: 13/01/2018
koalicija-zdravo-berane-ocekuje-da-nece-biti-zloupotreba-socijalne-pomociKoalicija „Zdravo Berane“ u susret predstojećim izborima očekuje da se neće ponoviti zloupotrebe različitih vrsta, te da će JU Centar za socijalni rad opština ...
eSpona
Objavljeno: 11/01/2018
oo-sd-gradani-ce-trulu-jabuku-baciti-u-kantu-za-otpatkeOsvrt na neostvarena obećanja lokalne vlasti iz oblasti ekologije u prethodne četiri godine predtavlja temu saopštenja OO SD Berane. Dostavljeno saopštenje Espona ...
eSpona
Objavljeno: 11/01/2018
srpska-lista-razlozi-za-ucesce-u-okviru-saveza-zdravo-beraneRazlozi zbog kojih će Srpska lista na lokalnim izborima u Beranama učestvovati u okviru saveza “Zdravo Berane” predstavljaju temu saopštenja Informativne službe ...
eSpona
Objavljeno: 11/01/2018
oo-dps-berane-klevete-koalicije-sa-optuzenickih-klupaIz OO DPS reagovali su na, kako je navedeno, klevete iz redova Koalicije „Zdravo Berane“. Dostavljeno reagovanje Espona integralno prenosi. Blijeda koalicija pod ...
eSpona
Objavljeno: 10/01/2018
oo-dps-berane-nazdravlje-vam-odlazak-nezdraviPovodom za danas zakazane sjednice Skupštine opštine Berane, saopštenjem za javnost oglasio se Opštinski odbor Demokratske partije socijalista. Dostavljeno ...
eSpona
Objavljeno: 09/01/2018
koalicija-berane-pobjeduje-milo-dukanovic-dps-sd-bs-predala-izbornu-listuPovodom predaje izborne liste za predstojeće lokalne izbore u Beranama, saopštenjem za javnost oglasila se Koalicija “Berane pobjeđuje - Milo Đukanović - DPS, SD, ...
eSpona
Objavljeno: 08/01/2018
petnjica-samiru-agovicu-novi-mandat-za-predsjednika-opstineDosadašnji predsjednik Opštine Petnjica, Samir Agović kandidat je da tu funkciju obavlja i u narednom mandatu. Takva odluka je donesena na sjednici OO DPS ...
eSpona
Objavljeno: 05/01/2018
dps-sd-bs-necemo-se-izvinjavati-zbog-laznih-fb-profilaPovodom, kako tvrde, lažne FB stranice sa koje se pokušava nanijeti šteta njihovoj koaliciji saopštenjem za javnost oglasili su se iz Koalicije “Berane pobjeđuje - ...
eSpona

Kolumne: