RusijaCivilizacijski sukob nakon Hladnog rata

Pobjeda Zapada u hladnom ratu nije proizvela trijumf, već iscrpljenje. Uzrok stagnacije Zapada na polju globalne ekonomije nije to što se sporo razvija, već što se drugi brže razvijaju. Sa sličnim problemom nosila se i Velika Britanija krajem 19. vijeka, kao najveća sila tog vremena. Pretpostavlja se da će Azija do 2020. godine imati 4 od 5 ili 7 od 10 najvećih ekonomija a do tada će azijsko društvo ostvarivati 40% globalne ekonomske proizvodnje. Mi želimo da se modernizujemo ali ne i da se pozapadnjačimo, jedna je od osnovnih sentenci napredujućih azijskih ekonomija.

Kreirajući nakon završetka Hladnog rata, nove “iskonske” neprijatelje Zapada i “demokratskog svijeta”, zapadni geopolitički planeri su markirali islamske države kao “pogodne” za novu ulogu i zamjenu za nekadašnje zemlje “istočnog lagera”. Po S. Hantingtonu, jedna od odrednica koja muslimane čini “konfliktnim” (po Zapad), jeste veliki natalitet u većini muslimanskih društava, koji je proizveo nadmoć u broju ljudi od 16 do 30 godina. Anketa istraživačkog centra “Pju (Pew)”, sprovedena u šest muslimanskih i isto toliko zapadnih zemalja, uključujući i SAD, na plastičan način iskazuje svu realnost savremene zbilje. Ovakve i slične konstatacije odslikavaju real-politiku i surovost geopolitičkog nadmetanja, kao i agresivan nastup “demokratskog svijeta” prema različitim kulturama i religijama.

Može se iznijeti zaključak i stav da su simboličke konstrukcije i teze, poput „sukob civilizacija“ i sličniih - trebalo da pomogne Zapadu (u prvom redu SAD) koji se nakon pada komunizma, našao u krizi indentiteta, da se definiše pomoću novog neprijatelja, odnosno „nove prijetnje“. Tako je dotadašnjeg glavnog neprijatelja, komunizam, odnosno SSSR, kao njegovu personifikaciju trebalo zamijeniti „novim neprijateljem“ – islamskom civilizacijom. Jer je Sjeveroatlanskom vojnom savezu (NATO) bilo neophodno da se pod hitno iznađe i „stvori novi neprijatelj Zapadne civilizacije i kulture“ u svrhe opravdanja postojanja pakta.  Klasičnu geopolitiku su koncipirali Evropljani za ostvarivanje pretežno evropocentričnih interesa.  Šitski Iran je proglašen „osovinom zla“, dok su režimi u Libiji, Siriji, Egiptu okarakterisani kao „nedemokratski i diktatorski“. Turska Republika, kao jedna od vodećih islamskih država, svojom rastućom ekonomijom, regionalnom vojnom snagom, istorijskim tekovinama nekadašnje imperije – predstavlja jednu od svjetlijih tački savremene geopolitičke slike. Smještena na geostrateški važnom prostoru između kontinenata, civilizacija, religija i različitih geopolitičkih interesa i uticaja, Turska nastoji da na osnovu svoje ekonomske i vojne moći proširi i pojača uticaj na prostorima koje je nekada pokrivala Otomanska imperija. U prvom redu na prostore Kavkaza, turanske srednje Azije i naravno prostora Balkanskog poluostrva.

Balkansko poluostrvo i Turska – prožimanje kulturnih uticaja i vjekovi sukoba

Balkan i Balkansko poluostrvo su već ustaljeni geografski pojmovi. Kao trajno obilježje turske vladavine ostao je i geografski naziv jugoistočnog dijela Evrope: poluostrvo „Balkan“. Prostor Balkanskog poluostrva predstavljao je zonu sukobljenih geopolitičkih interesa. Postoje i različita gledišta da li je nacionalizam isprovocirao konstantne tenzije na ovom prostoru ili je često ratovanje isprovociralo nacionalizme? Citirajući Vinstona Čerčila, koji je isticao da: “Balkan proizvodi više istorije nego što može konzumirati“, može se i zaključiti da se u kontekst Balkana može staviti bilo koji drugi dio svijeta, jer je “Balkan dio svijeta koji se bori protiv onih koji stvaraju istoriju”. Vjekovni uticaj Turske (Otomanskog carstva) na prostor Balkanskog poluostrva (Rumelije) i Jugoistočne Evrope ogledao se kroz kompleksan odnos: od sukoba, osvajanja i ratova, pa do prožimanja i širenja kultura, umjetnosti, ekonomije. Tokom četiri vijeka (XV-XVIII) apsolutne Otomanske dominacije ovim prostorom, širenje i uticaj kulture, običaja, umjetnosti, religije...prožimao je sve društvene pore, namećući se kao dominantan reper balkanskih društvenih standarda. Slabljenje vojne i političke moći Otomanske imperije tokom XIX vijeka, imalo je za posledicu postepeno povlačenje i suzbijanje otomanskog uticaja sa ovih prostora. Novostvorene balkanske države su nastojale da u što većoj mjeri afirmišu svoje lične, nacionalne osobenosti, da prihvatate zapadne uticaje i umanje i suzbiju dotadašnje, vjekovne otomanske društvene standarde i norme. Međutim, ostali su brojni običaji, na stotine i hiljade turcizama u balkanskim jezicima, kao i neke preuzete i ustaljene karakterne crte. Pojam „Balkan“ je u međuvremenu nakon raspada Osmanskog carstva, od geografskog evoluirao u politički pojam: balkanizacija u smislu političkih podjela i usitnjavanja država; „Turska je balkanska zemlja“ u geografskom, istorijskom i kulturnom pogledu. Zbog toga je za Tursku Balkan jedan od najvažniji regiona. Turska posebno vidi bliske veze sa Balkanom u socijalnom, kulturnom i demografskom pogledu. Turska se tu, između ostalog, poziva na migracije Turaka krajem 19. vijeka, usled, „promjena i povlačenja Otomanskog carstva“. Preko sedam miliona Turaka je tom prilikom migriralo sa Balkana u Anadoliju, koji još uvjek održavaju intenzivne i bliske odnose sa svojom rodbinom u balkanskim zemljama. Dodatne migracije Turaka sa Balkana u Tursku uslijedile su tokom 50-tih iz Jugoslavije i krajem 80-ih godina 20. vijeka iz Bugarske (prema turskim podacima oko 300.000).

Značaj Balkana (Rumelije) za Tursku zasnovan je u političkom i ekonomskom kontekstu i odnosu Turska-Evropa. Balkan je za Tursku „prolaz ka Evropi“, jer preko Balkana vode saobraćajnice u evropske zemlje. Mir i stabilnost među balkanskim zemljama zbog toga je vrlo značajan za bezbjednost Turske i za kontinuirani ekonomski i politički razvoj odnosa sa Evropom. Turska prema sopstvenoj percepciji osjeća privrženost prema Balkanu i potrebu i dužnost prema aktivnom djelovanju u rješavanju balkanskih problema u uspostavljanju harmoničnih odnosa i integracije. Takođe, moderna Republika Turska svoju snagu i moć temelji i na ukupnim resursima: ljudskim, ekonomskim, intelektualnim i istorijskim.

Kraj Hladnog rata imao je, značajan uticaj na tursku spoljnu politiku na Balkanu, gde je kolaps istočnog bloka i jugoslovenske federacije stvorio drugačije uslove, nove krize, vakuum vlasti i nove izazove za tursku politiku. Očuvanje stabilnosti na Balkanu postalo je od suštinskog značaja za Tursku spoljnu politiku. Nova Turska spoljna politika prema Balkanu, Zapadnom Balkanu i okruženju postavljena je na pet opštih principa, koji omogućavaju širok manevarski prostor mirnodopskog djelovanja:

  • Ako nisu uravnoteženi bezbjednost i demokratija, Turska nema mogućnosti uspostavljanja uticaja u svom okruženju;
  • Nulti politički problemi sa susjedima omogućuju Turskoj uspješno nastupanje prema okruženju;
  • Razvijanje odnosa sa susjednim regionima i ići dalje od toga;
  • Privrženost multidimenzionalnoj spoljnoj politici: To uključuje:  strateške odnose sa SAD kroz bilateralnu saradnju i kroz NATO, proces učlanjenja u Evropsku uniju, dobrosusjedski odnosi sa Rusijom, sinhronizacija politike u Evro-Aziji kao integralnog dijela konzistentne spoljne politike;
  • Okvirno djelovanje kao principa „Ritmičke diplomatije“ (diplomatije brzog prilagođavanja datim uslovima i okolnostima). U tom okviru Turska je ostvarila više uticaja u međunarodnim organizacijama.

Turska sebe vidi u ulozi prijatelja posebno zemalja Zapadnog Balkana i moćnog stabilizirajućeg faktora Balkana kao regionalna sila koja ima i gradi potrebne potencijale za postizanje svojih namjera. Tu ulogu na Balkanu Turska u značajnoj mjeri zasniva na istorijskoj i kulturnoj povezanosti sa regionom kao i sa namjerama političkog posredovanja i jačanja uticaja u tom prostoru. Istorijske veze Turske i Balkana duge su oko pet vjekova. One imaju svoju dubinu, mada se različito kritički ocenjuju.

Srpska istoriografija otomansku vladavinu prikazuje kao ropstvo. Sličnu percepciju dijele i grčka, bugarska, rumunska i crnogorska istoriografija. Takođe bi se mogli od strane većine balkanskih država pronaći argumenti i činjenice koje osporavaju “civilizatorsku ulogu osmanskog osvajanja”. Naime, dolaskom Osmanlija u ovaj dio Evrope, tadašnje srednjovjekovne države su se u to vrijeme nalazile na dosta visokom društvenom i kulturnom nivou. Tako da bi se moglo naći uporišta i za teze, da je dolazak i nadiranje Osmanlija čak i zaustavilo civilizatorske procese i kulturni progres u tadašnjoj državi Crnojevića, srpskoj despotovini, Vizantiji, Bugarskoj, Bosni. Visok kulturni nivo književnosti, Obodska štamparija Crnojevića, prepisivačke škole, vizantijsko kulturno nasleđe koje je prožimalo tadašnja srednjovjekovna društva hrišćanskih država poluostrva, ostavile su brojne kulturne tekovine i djela. Slične argumente i teze bi mogli iznijeti i za prostor tadašnje Ugarske države, Dalmacije, Slavonije, Slovenije.. Ipak, nesumnjivo je, da je novi osvajač, tokom više vjekova upravljanja ovim prostorima ostavio duboke kulturne, društvene tragove, običaje, navike. Islamizacija velikog dijela domicijalnog stanovništva, islamska kulturna baština, arapski i persijski uticaji u književnosti, arhitekturi, jezicima, običajima – samo su dodatno obogatili već postojeći kulturni nukleus.

Republiku Tursku danas karakteriše težnja za modernizacijom i moći. Ona je najveća i najmoćnija zemlja u neposrednom okruženju Balkana i u prostornom demografskom, ekonomskom i vojnom domenu.  Nova spoljnopolitička koncepcija Republike Turske, dobrim dijelom se zasniva na djelu Ahmeta Davutoglua “Strateška dubina”. Ona je definisala polazište da je Turska oko šest vjekova bila jedna od najvećih imperija u prošlosti i vodeća islamska sila. Davutoglu naglašava da Turska više ne može biti periferna država čija se politička uloga svodi na „most“ između civilizacija, nego da mora povesti aktivnu spoljnu politiku i postati centar političkog odlučivanja. Osnivač Stratfora Dž. Fridman u knjizi „Narednih stotinu godina” predviđa da će u bližoj budućnosti, glavnu riječ na Balkanu voditi ne Evropska unija ili SAD nego Rusija i Turska. Povratak snažnog ekonomskog, ali i političkog uticaja ovih bivših imperije vidljiv je već danas na prostoru Jugoistočne Evrope.  Obje sile nastoje da igraju svoje geopolitičke igre na ovom prostoru. Pri tome, Ruska Federacija nije ometala politički povratak Turske na Balkan i širenje njenog uticaja. Očigledno, imajući u vidu ruske interese da se postavi kao zaštitnica ugroženih pravoslavaca na ovom prostoru. Slično kao u otomanskom periodu.  U nastupu prema Zapadnom Balkanu Turska vidi svoju aktuelnu ulogu u posredovanju i izmirenju. Ahmet Davutoglu je istakao u izlaganju komponente „Strateške dubine“ u Sarajevu riječima Imamo više Bosanaca koji žive u Turskoj nego u Bosni, više Albanaca koji žive u Turskoj nego u Albaniji..”.

Što se tiče Evrope, nametljivo nastupanje Turske na Balkanu, gdje se ponovo govori o „obnovi zlatnog doba Osmanske imperije“, naravno u novom, savremenom ruhu, izaziva određeno podozrenje. Velike sile, a na prvom mestu SAD, Velika Britanija, Francuska i Njemačka, nemaju još izgrađen zajednički stav o ovakvim spoljnopolitičkim zaokretima Turske.Tačno je da Turska uvažava političke interese i zahtjeve anglo-saksonskih zemalja, ali je istovremeno spremna i da im se suprotstavi ukoliko to zahtijevaju njeni sopstveni strateški politički interesi. Turska ih nikada neće žrtvovati da bi ugodila svom pokrovitelju s druge strane Atlantika. Sve ovo potvrđuje da Turska teži da samostalno vodi svoju spoljnu politiku, te da bi takav njen nastup trebalo očekivati i u bliskoj budućnosti. Kod određenih krugova u regionu i Evropi provejava zebnja u pogledu neoosmanističkog koncepta. Sam po sebi, neoosmanizam nije ni dobar ni loš. Čak bi se moglo priznati da i ima neku vrstu legitimiteta. Ako Nemačka može da štiti interese Slovenaca i Hrvata, a Rusija interese Srba, zašto Turska ne bi mogla da štiti interese Bošnjaka i Albanaca. Ovo je u suštini legitimno pitanje. Zbog toga ne bi trebalo možda unaprijed osuđivati neoosmanizam. I pomenuti A. Davutoglu je na tom fonu istakao, da je: “Osmansko carstvo bilo prvenstveno balkanska zemlja”. M. Todorova u “Imaginarnom Balkanu” konstatuje: “da je pola milenijuma osmanske vlasti donijelo poluostrvu, kako ime, tako i najduži period političkog jedinstva”. Todorova dalje podvrgava analizi mehanizam osmanskog nasleđa, ističući da “ono nije stvar rekonstruisanja prošlosti, već konstruisanja prošlosti kroz istoriografiju, prozu, novinarstvo, svakodnevni diskurs”. Iako se samo 3% njene teritorije nalazi na Balkanskom poluostrvu, savremena Turska nastoji da osigura ulogu regionalnog političkog, vojnog i ekonomskog predvodnika. Treba citirati opet A Davutoglua: Ne bi se smjelo zaboraviti da je sudbina Osmanske države zapečaćena na Balkanu. Turska koja ne bi bila u stanju da na Balkanu stvori zagranične zone uticaja, ne bi mogla uticati ni na šire međunarodne odnose, a ni na regionalne balanse“. Značaj Turske prelazi regionalne okvire, kako u političkom, tako i u ekonomskom pogledu. Od prostora Srednje Azije, preko Kavkaza, pa sve do prostora Jugoistočne Evrope prisutan je pojačan ugled i uticaj Turske. Nova geopolitička koncepcija, Davutogluova „strategijska dubina“ Turske spoljne politike, potpomognuta impresivnim privrednim rastom države i značajem i ulogom u okviru Sjeveroatlanske vojne alijanse, kao i konstelacijama globalne “šahovske table” - vraća Tursku na prostor Balkana.

Novi vid geopolitike, u formi geoekonomije, izvoza kapitala, investicija, slobodne trgovine, predstavlja polje za nove vidove interakcije sa balkanskim državama. Modernizacija i ekonomski razvoj Turske stavljeni su u prvi plan, tako da je geopolitika ustupila mjesto – geoekonomiji. Odnosno, radi se o težnji da se poveže tradicija jake države i modernog doba. To više nije težnja ka bukvalnom usvajanju i imitiranju Zapada i zapadnih vrijednosti, već nastojanje da se u turskom privrednom razvoju što više koriste moderna dostignuća u pogledu novih tehnologija i znanja. Geoekonomija koja sublimira ekonomska, geografska, strateška, političke i kulturne resurse jednoga prostora, postaje nezaobilazan segment i polje spoljnopolitičkog djelovanja u savremenom svijetu. Zajedničko obeležje geopolitike i geoekonomije je što su obje metod analize i tumačenja odnosa snaga na međunarodnoj ravni. Geoekonomija je istovremeno i svrha i sredstvo geopolitike kao prakse. Politička moć se od pamtivjeka koristila radi ostvarivanja ekonomskih ciljeva. Geoekonomija se oslanja na ekonomska sredstva. Ona isključuje nasilje.

Ne manje značajan vid “povratka” uticaja Republike Turske na Balkan, jesu i različiti oblici kulturno-umjetničkog djelovanja, a koji bi se mogli podvesti pod vid – difuznog propagandnog djelovanja. Radi se o upotrebi difuzne i indirektne propagande i prikrivenih vidova propagandnog djelovanja, koje koriste: širok spektar nepolitičkih sadržaja u nepolitičkoj formi ali sa određenim političkim ciljevima i zadacima. Televizijske serije, tv novele, filmovi, pozitivno djeluju na promjene ustaljenih predrasuda i stavova i afirmišu novi pogled na Tursku i njenu ulogu na Balkanu.

Neki autori, Neoosmanizam najsažetije određuju kao ideološki amalgam: islamizma, turkizma i osmanskog imperijalizma. Pod Neoosmanizmom podrazumijeva se: kompleksna, makroideološka platforma, prema kojoj, savremena Turska, kao legitimna civilizacijska naslednica nekadašnjeg Otomanskog carstva – treba da reafirmiše cjelokupno duhovno, kulturno i političko nasleđe. Neoosmanizam privlači pažnju kao spoljnopolitička doktrina. A kao ključne odrednice neoosmanističke doktrine izdvajaju se: islamizam (ali i panturkizam), pragmatizam i princip dvostrukih standarda u spoljnopolitičkom nastupu Turske. One “gotovo neprimjetno, ali uporno i sigurno, razgrađuju sekularno ustrojstvo države ostavljajući samo fasade kemalističkih institucija kao golu formu”. Neoosmanizam kao konstanta Turske spoljne politike, prožet je kroz sve pore Turskog društva. Što je legitimna tendencija, jer Turci na osmanlijski period gledaju kao na svoje zlatno doba, izgradivši iz nomadskog načina života, jednu imperiju koja se prostirala na tri kontinenta. Stoga treba razumjeti taj neoimperijalni žal koji provejava u Turskoj spoljnoj politici, jer postoje neke trans-istorijske vertikale i procesi dugog trajanja.

Crna Gora i Turska

Juzni tokZnačaj određenog prostora, bez obzira na njegovu veličinu, determiniše prije svega njegov strategijski položaj, bogatstvo resursima, specifičan istorijsko-etnički ili religijski aspekt. Burna prošlost prostora Crne Gore, uslovljena je prevashodno njenim geografskim položajem, kao mediteranske i balkanske zemlje. Malo je krajeva, poput prostora Crne Gore koji obiluju povoljnim geografskim položajem, geografskom i klimatskom raznovrsnošću i očuvanošću prirode. Površina kopna Crne Gore je 13.812  km2, a unutrašnjeg teritorijalnog mora 4.800 km2. Neveliki prostor Crne Gore, na mjestu geopolitičkih dodira različitih interesa, civilizacija, kulturnih uticaja – imao je kao rezultat složenu demografsku struturu. Različiti kulturni i civilizacijski nivoi, uticali su na kreiranje određenih regionalnih razlika stanovništva. U periodu 1496-1878/1912, prostor sadašnje Crne Gore se nalazio pod okupacijom Otomanske imperije. Vjekovi otpora Podlovćenske i Nahijske Crne Gore obilježeni su stradanjem naroda, izgradnjom junačkog etosa i širenjem slobodne teritorije. Ova teokratska zajednica i plemenski savez se u borbi protiv moćne Otomanske imperije, povremeno oslanjao na pomoć Mletačke republike i Austrijske carevine. Koje su opet, u skladu sa svojim interesima, pomagale i koristile borbeni duh gorštačkog stanovništva protiv Osmanlija. Od početka 18. vijeka, kao zaštitnik pravoslavnog stanovništva na ovim prostorima, aktivno se uključuje ruska carevina, sa svojim geopolitičkim interesima. Ruska imperija je pomagala širenje slobodnog crnogorskog prostora, spašavajući ga u nekoliko navrata od potpunog vojnog sloma. Finansijski pomažući izgradnju crnogorske države, institucija administracije, prosvjete i kulture. Uporedo sa time, kreirao se i svojevrsni kult Rusije na ovim prostorima, „kao slovenske i pravoslavne zaštitnice protiv osmanlijskih okupatora“. Tokom vjekova krvavih borbi, pubuna, pobjeda i poraza, odnosi malenog crnogorskog prostora sastavljenog od nekoliko nahija i moćne Otomanske imperije koja se prostirala na nekoliko kontinenata – naravno da se nisu mogli sagledavati u istoj ravni. Centralna Otomanska vlast je na ovaj prostor gledala, kao na periferni, na svoju pobunjenu pokrajinu koju treba vojno disciplinovati. Blizina Mletačkoj republici, Austrijskom carstvu i porastom Ruskog uticaja, jačali su i značaj nahijske Crne Gore. Taj proces je išao uporedo i sa permanentnim slabljenjem Otomanske imperije tokom 18 i 19 vijeka. Smanjenjem uticaja centralne vlasti i porastom moći lokalnih, često odmetnutih turskih feudalaca. Tako da je već tokom sredine 19 vijekа, faktički nezavisna Crna Gora postajala bitniji činilac u projekcijama i interesima velikih sila. Proširenjem i sticanjem nezavisnosti nakon 1878. diplomatskim umijećem knjaza Nikole, sticana je naklonost evropskih država. Ali i korektan odnos sa Otomanskom imperijom. Koalicijom nekadašnjih turskih podanika, balkanskih pravoslavnih država, Osmanlije su 1912. skoro potisnute iz Evrope. Nakon stvaranja Turske Republike 1923, uslijedile su decenije korektnih odnosa, kraljevine a potom i komunističke Jugoslavije. Crna Gora je kao sastavni dio državnih tvorevina nakon 1918. dijelila zajedničku spoljnu politiku prema Turskoj.

Prve decenije XX vijeka su na Balkanu obilježene ratovima i masovnim pokretima stanovništva uzrokovane političkim i ekonomskim preseljenjima. Mjere kolektivizacije na selu (1945-1953), eksproprijacija i druga imovinska ograničenja direktno su pogađale preostale turske zemljoposednike u Jugoslaviji. Zakoni o reviziji agrarne reforme (1945) i ograničenje zemljišnog maksimuma na 10 hektara (1953) naročito su podstakli neodlučne da se masovnije iseljavaju u Tursku. Broj „Turaka“ treba uzeti sa rezervom, jer se od 1950. veliki broj Albanaca i Pomaka (bugarskih muslimana) pomoću tzv. „ispravke nacionalnosti u matičnim knjigama“ svrstao među pripadnike turske narodnosti. Odlika ovog našeg prostora je, inače, bila prevaga značaja verskog identiteta nad nacionalnim. Turski uticaji su bili jači u gradskim sredinama, pa su Albanci po varošima Srbije i Makedonije usvajali turski jezik i nacionalno osećanje, posle čega se gotovo nisu razlikovali od Turaka. Konfuzna definicija potencijalnih iseljenika – „narod turske kulture“ (1938) ili „turske narodnosti“ (1953) – služila je i kao opravdanje turskim vlastima da periodično obustavljaju useljavanje albanskih emigranata. Ono što je činjenica, to je da je u periodu 1952-1965. skoro 390.000 Turaka i Albanaca dobilo otpust iz jugoslovenskog državljanstva. Nažalost, migratorna tendencija se nastavila i tokom poslednje decenije XX vijeka.

Turska kao jedina sekularana islamska država i članica NATO pakta, je doživljavana kao jedna datost i netipična država orijentalnog, islamskog svijeta, u smislu kakvog su ga sa jugoslovenske tačke gledišta doživljavali. Ataturk je radikalno raščistio sa islamom u politici. Međutim, proteklih decenija, Republika Turska je zadržala sekularnu Ataturkovu fasadu, ali je tendencija ka sve većoj islamizaciji turskog društva koje se sve više progresivno islamizuje. Tokom raspada Jugoslavije, Turska počinje da se aktivno uključuje na ovaj prostor, pomažući finansijski, logistički, vojno i politički muslimanske zajednice u Bosni, Raškoj oblasti, Kosmetu, Makedoniji. Stajući kao zaštitnik balkanskih muslimana i lobirajuću u međunarodnim organizacijama za njihove interese.

Početkom novog milenijuma, dolazi do određenog zaokreta u Turskoj spoljnoj politici prema prostoru Zapadnog Balkana, gdje ona nastoji da se predstavi kao svojevrsni spasilac i stabilizirajući faktor, da stavi svoje dobre usluge u konstrunktivnom smjeru, pomirenja. Nastojeći da uskladi i revitalizuje i relaksira  odnose između pravoslavaca i muslimana na ovim prostorima. Mada su, poslednjih godina, oštrije izjave turskih zvaničnika izazivale diplomatsku buru u regionu. Stoga bi težište saradnje Turske i ovih turbulentnih i nedovoljno stabiliziranih balkanskih prostora, trebalo fokusirati prvenstveno na ekonomsko polje, zaobilazeći politička, vjerska ideološka pitanja. Međutim, kako je savremena geopolitika isprepletana ekonomskim, političkim, vojnim, kulturnim interesima, to je ipak lakše planirati nego ostvariti u realnosti. Treba imati u vidu i širu geopolitičku dimenziju. Da je Turska kandidat za pridruživanje EU od 1999. godine, a još 1959. je podnijela zahtjev za članstvo u evropskim integracijama (iako se samo 3% Turske teritorije nalazi u Evropi).  Moglo bi se konstatovati i da je Turskom uticaju prepušten prostor Balkana kao neki vid kompenzacije za neizvjesno članstvo u EU. Takođe, i interes SAD da ovaj balkanski prostor kontroliše jedna regionalna sila, članica NATO. Ruska Federacija se proteklih decenija nije protivila širenju i jačanju  turskog uticaja na ovom prostoru. Očigledno, imajući u vidu svoju strategiju, da se nakon jačanja turskog uticaja, lakše nametne kao zaštitnica pravoslavnih država na Balkanu. Slična geopolitička igra, iz otomanskog perioda, gdje se velike sile nameću kao zaštitnice svojih jednovjernih, samo u savremenom obliku i kombinaciji, geoekonomije, kulturne i vjerske bliskosti.

Turska na prostoru Balkana, pa i Crne Gore, nastupa strategijski, osmišljeno, u skladu sa svojom moći i veličinom, kreirajući projekte dugog trajanja. Dok male zemlje, poput balkanskih, ne mogu sebi dozvoliti neku spoljno političku strategiju i geopolitičke igre, postupajući prema većim silama prvenstveno taktikom preživljavanja i kratkoročnih dobitaka. Novi vid geopolitike, u formi geoekonomije, izvoza kapitala, investicija, slobodne trgovine, predstavlja polje za nove oblike saradnje među balkanskim državama. Velike države mogu sebi dozvoliti politiku dvostrukih standarda, prema manjim. Smatrajući sa svoje strane diplomatski čin izvinjenja kao slabost, ali sa druge strane zahtijevajući od drugih obavezno, elemente izvinjenja. Mada savremena Turska ima dosta elemeneta koji joj idu u prilog da zaista ponese epitet regionalne sile (ekonomija, vojna moć, veličina) – ipak postoje i brojni elementi koji joj ne idu u prilog. Nespretnom spoljnom politikom poslednjih godina, Turska se iz zemlje koja ima “nula problema i neprijatelja”, za veoma kratko vrijeme pretvorila u zemlju koja ima “nula prijatelja” u susjedstvu. Pokvarivši odnose sa Sirijom, Izraelom uz tradicionalno loše odnose sa Grčkom i Jermenijom. Uz najnovija dešavanja zategnutih odnosa sa Ruskom Federacijom. Takođe i komplikovana unutrašnja trvenja u turskom društvu (jak uticaj Abdulaha Gulena ali i ekstremnih “Sivih vukova”).

Naravno da ne treba sagledavati savremenu politiku Turske na ovim prostorima, kroz prizmu XIX vijeka, kroz osmanlijska osvajanja teritorija, okupaciju i sl. Turska, kao velika, regionalna sila, sa rastućom ekonomijom,važnim strateškim položajem,naravno da ima pravo i mogućnosti na vlastite geopolitičke projekcije u regionu. Stoga treba kompleksnije gledati na interese jedne tako velike države. Sagledavati i znati: širenje turskog ekonomskog uticaja kroz investicije u infrastrukturu, kupovinu fabrika, izgradnju kulturnih i vjerskih objekata, ali i širenje i popularizovanje turskog serijskog programa putem medija – da sve to predstavlja dijelove jedne zajedničke, ozbiljne strategije dugog trajanja, jedne velike države. Koja nastoji da povrati i proširi svoj uticaj na prostore kojima je nekada vladala, kroz ekonomsku, kulturnu i medijsku formu. U tom smislu, prostor Crne Gore nije izuzetak i uklapa se u jačanje i širenje uticaja Republike Turske. Naravno da treba nastojati da ovakvoj strategijskoj dimenziji, treba prilagoditi svoje, crnogorske  interese. Ali imati u vidu, da na geopolitičkom polju Crna Gora sa Turskom ne može biti ravnopravan partner, iz više razloga. Turska je oko 60 puta prostorno veća od Crne Gore. Turska Republika ima 130 puta više stanovnika nego Crna Gora. Godišnji turski budžet je oko 160 puta veći od crnogorskog.

  Površina km2 Stanovnika GDP Budžet 2015 BDP/stanovn.
Crna Gora   13.804     620.000 5 mld usd 1,32 mld evra 4.700 usd
Turska Rep. 814.578 81 milion 820 mld usd 225 mld usd 10.500 usd

Činjenica je, da Republika Turska Crnu Goru sagledava u sklopu šire strategije prema Zapadnom Balkanu. Petina stanovništva Crne Gore su islamske vjeroispovijesti, veliki broj građana Turske je porijeklom sa crnogorskog prostora. Postoje decenijske veze uspješne ekonomske saradnje. Proteklih godina, Turska je ekonomski i kulturno, značajno prisutna u Crnoj Gori, brojnim investicijama u industriju, kulturu, obrazovanje, infrastrukturu. U Ozalovo vrijeme je 1992. osnovana i državna Turska agencija za saradnju i razvoj (TIKA), organizaciono vezana za Ministarstvo inostranih poslova a kasnije i za Predsjedništvo Vlade. Zadatak ove aktivne i finansijski jake agencije je širenje i  učvršćivanje turskog uticaja u zemljama za koje je Ankara zainteresovana. Njen zadatak je zvanično definisan kao: „pomoć zemljama u razvoju kroz ekonomsku, trgovinsku, tehničku, društvenu, kulturnu i obrazovnu saradnju i zajedničke projekte“. Geopolitički, Crna Gora za Tursku predstavlja mali prostor, ali bitnu cjelinu u široj državnoj, spoljno-političkoj strategiji. 

Naravno, za savremeno razumijevanje kompleksnosti civilizacijskog susretanja i prožimanja, za prostor Balkana, kao produkta različitosti baština, savremena Turska je prirodan partner i moćan susjed. Moderna Turska bi trebalo, da za ovaj prostor za koji je inače vezuju duboke vjekovne kulturno-istorijske niti, predstavlja pokretačku i vodeću ekonomsku snagu i time doprinese stabilnosti i prosperitetu u cijelom regionu. Nadam se da se ovom skromnom analizom i presjekom savremenih geopolitičkih odnosa i interesa, donekle uspjelo približiti značaj i dubina međusobnih interakcija balkanskih naroda i država.

Dr Radenko Šćekić

eSpona OTV EU

Politika

Objavljeno: 17/08/2018
oo-sd-plav-mi-smo-sadasnjost-i-buducnost-a-zogoviceva-ideologija-daleka-proslostPovodom medijskih prepucavanja sa Demokratskim frontom saopštenjem za javnost oglasio se OO SD Plav. Dostavljeno saopštenje Espona integralno prenosi. Da je ...
eSpona
Objavljeno: 16/08/2018
rozaje-dps-ceka-poziv-bs-za-razgovoreOdbornici Demokratske partije socijalista (DPS) u Rožajama dali su podršku izboru predsjednika Opštine i SO u toj opštini, koji su iz redova Bošnjačke stranke (BS) ...
eSpona
Objavljeno: 09/08/2018
oo-sd-bajraktarevic-predsjednik-stijovic-i-canovic-potpredsjednici-opstine-plavPovodom izbora predsjednika i potpredsjednika Opštine Plav saopštenjem za javnost se oglasio Medijski tim Socijaldemokrata. Dostavljeno saopštenje Espona integralno ...
eSpona
Objavljeno: 21/07/2018
sastanak-markovic-i-scekic-saglasni-da-treba-zajednicki-raditi-na-valorizaciji-resursa-beranaPredsjednik Vlade Crne Gore Duško Marković i predsjednik Opštine Berane Dragoslav Šćekić saglasili su se juče da Vlada i Opština vide prostor za ...
eSpona
Objavljeno: 12/07/2018
zavrsena-druga-sjednica-so-beraneOdbornici lokalnog parlamenta usvojili su sinoć sve predloge odluka izvršne vlasti, dok Informacija o radu Centra bezbjednosti Berane za 2017. godinu i Izvještaj o ...
eSpona
Objavljeno: 10/07/2018
zakazana-druga-redovna-sjednica-so-beraneDruga redovna sjednica Skupštine opštine Berane zakazana je za srijedu, 11. jul, a na Dnevnom redu je, sa predloženom Dopunom, 17 tačaka. Predviđenim dnevnim ...
eSpona
Objavljeno: 11/06/2018
tihomir-bogavac-novi-predsjednik-oo-snp-u-beranamaTihomir Bogavac izabran je za predsjednika Opštinskog odbora Socijalističke narodne partije (SNP) Berana na prvoj konstitutivnoj sjednici novog odbora. Kako ...
eSpona
Objavljeno: 08/06/2018
oo-sd-najjaca-smo-partija-u-plavuOsvrt na ostvareni rezultat na lokalnim izborima u Plavu predstavlja temu saopštenja Medijskog tima Socijaldemokrata (SD). Dostavljeno saopštenje Espona integralno ...
eSpona
Objavljeno: 08/06/2018
zavrsena-prva-redovna-sjednica-so-beraneUsvojeni Izvještaj o radu predsjednika Opštine i Predlog Odluke o komunalnom opremanju građevinskog zemljišta za bespravne objekte, obilježili su drugi dan rada ...
eSpona
Objavljeno: 07/06/2018
lokalna-uprava-nezadovoljna-odnosom-vlade-prema-beranamaNezadovoljstvo saradnjom Vlade Crne Gore sa lokalnom upravom predstavlja temu saopštenja  Opštine Berane. Dostavljeno saopštenje PR službe Predsjednika opštine ...
eSpona
Objavljeno: 05/06/2018
oo-sd-kolasin-osvojili-70-vise-glasova-u-odnosu-na-2016-godinuOstvareni rezultat na lokalnim izborima u Kolašinu i povećanje broja glasova u odnosu na parlamentarne izbore predstavlja temu saopštenja OO Socijaldemokrata (SD) ...
eSpona
Objavljeno: 05/06/2018
nastavak-prve-redovne-sjednice-so-berane-zakazan-za-cetvrtakPrva redovna sjednica lokalnog parlamenta nastaviće se u četvrtak, sedmog juna. Kako je objavljeno na zvaničnom sajtu Opštine Berane, nastavak je zakazan za ...
eSpona
Objavljeno: 04/06/2018
sd-u-rozajama-osvojili-67-posto-vise-glasova-u-odnosu-na-parlamentarne-izboreOsvrt na osvojeni broj glasova na lokalnim izborima u Rožajama i poređenje sa brojem dobijenim prije dvije godine, na parlamentarnim, predstavlja temu saopštenja ...
eSpona
Objavljeno: 01/06/2018
petnjica-danas-dobija-ulicu-21-majOdbornici lokalnog parlamenta u Petnjici danas će, pored ostalih tačaka dnevnog reda, razmatrati predloge odluka o dodjeli imena ulica i trgova u tom opštini, među ...
eSpona
Objavljeno: 31/05/2018
kasno-marko-na-sjednicu-stizeNakon šest sati rada odbornici Skupštine opštine Berane usvojili su osam tačaka dnevnog reda. Sjednica je oko 16 časova prekinuta, a o terminu njenog nastavka ...
eSpona
Objavljeno: 30/05/2018
sjutra-se-odrzava-prva-redovna-sjednica-so-beranePrva redovna sjednica SO Berane održaće se u četvrtak, 31. maja, a odbornici će raspravljati o 21 tački dnevnog reda. Kako je predviđeno, odbornici će, pored ...
eSpona
Objavljeno: 28/05/2018
na-krilima-predsjednickih-dps-trijumfovao-i-na-lokalnim-izborimaDemokratska partija socijalista i koalicije koju je predvodila na juče održanim lokalnim izborima, dominirala je i u većini njih ostvarila ubjeljive ...
eSpona
Objavljeno: 24/05/2018
dedeic-vrijeme-je-da-se-srbi-pitajuUpozorenje građanima Podgorice da ne dozvole da budu prevareni pričama o rasipanju glasova predstavlja temu saopštenja Srpske koalicije. Dostavljeno saopštenje ...
eSpona
Objavljeno: 23/05/2018
oo-sd-plav-bicemo-najaca-partija-u-plavuPredstavljanje izborne liste u Plavu i poruke sa završne Konvencije u tom gradu predstavljaju temu saopštenja Medijskog tima Socijaldemokrata. Dostavljeno ...
eSpona
Objavljeno: 19/05/2018
kad-ni-najveci-broj-osvojenih-glasova-dps-predsjednickog-kandidata-nije-dovoljan-za-pobjedu-u-beranamaInauguracija novog predsjednika Crne Gore, Mila Đukanovića, obaviće se sjutra, na Cetinju. Biće to drugi put da Đukanović započinje predsjednički mandat, nakon što ...
eSpona
Objavljeno: 18/05/2018
oo-sd-plav-za-cetiri-godine-otvoricemo-novih-100-radnih-mjestaObećanje da će u naredne četiri godine otvoriti novih 100 radnih mjesta predstavlja temu saopštenja OO Socijaldemokrata Plav. Dostavljeno saopštenje Espona ...
eSpona
Objavljeno: 17/05/2018
oo-sd-kolasin-lokalna-vlast-okrenula-leda-gradanimaPlan budućeg rješavanja problema u Kolašinu predstavlja temu saopštenja Medijskog tima Socijaldemokrata. Dostavljeno saopštenje Espona integralno prenosi. U ...
eSpona
Objavljeno: 15/05/2018
sest-odbornika-dps-a-podnijelo-ostavkeŠest odbornika Demokratske partije socijalista (DPS) podnijelo je ostavke na te funkcije. O tome je obaviještena Služba lokalnog parlamenta, saznaje ...
eSpona
Objavljeno: 14/05/2018
oo-sd-sport-je-vazan-segment-razvoja-rozajaInsistiranje na kvalitetnijem posvećivanju razvoju sporta u Rožajama predstavlja temu saopštenja OO SD tog grada. Dostavljeno saopštenje Espona integralno ...
eSpona
Objavljeno: 13/05/2018
zizic-ustavni-sud-izvrsio-pravno-nasilje-nad-srpskom-koalicijomPovodom odbijanja žalbe na odluku Državne izborne komisije od strane Ustavnog suda Crne Gore saopštenjem se oglasila Srpska koalicija. Dostavljeno saopštenje Espona ...
eSpona
Objavljeno: 11/05/2018
dedeic-hajkom-na-srpsku-koaliciju-df-dps-i-demokrate-zatiru-srpsko-ime-u-crnoj-goriOčekivanja od konačne odluke Ustavnog suda povodom poništavanja izborne liste Srpske koalicije u Kolašinu predstavljaju temu saopštenja Srpske liste. Dostavljeno ...
eSpona
Objavljeno: 11/05/2018
bajraktarevic-socijaldemokrate-ce-rijesiti-problem-vodosnabdijevanja-u-plavuPrioritetno rješavanje problema vodosnabdijevanja građana Plava predstavlja temu saopštenja Medijskog tima Socijaldemokrata. Dostavljeno saopštenje Espona ...
eSpona
Objavljeno: 10/05/2018
srpska-koalicija-ako-nam-poniste-listu-u-kolasinu-neka-poniste-i-u-podgorici-i-bijelom-polju-ali-i-sve-liste-df-aPovodom Rješenja Državne izborne komisije o pomištenju izborne liste u Kolašinu i podnešene žalbe Ustavnom sudu saopštenjem se oglasila Srpska koalicija. ...
eSpona
Objavljeno: 04/05/2018
mehmedovic-otvoricemo-nova-radna-mjesta-i-zaustaviti-iseljavanje-mladih-iz-plavaOtvaranje novih radnih mjesta i zaustavljanje iseljavanja mladih sa područja plavske opštine predstavlja temu saopštenja OO SD te opštine. Dostavljeno saopštenje ...
eSpona
Objavljeno: 28/04/2018
oo-socijaldemokrata-plav-prvi-predao-izbornu-listu-za-lokalne-izborePovodom predaje liste kandidata za predstojeće lokalne izbore u Plavu saopštenjem se oglasio OO Socijaldemokrata. Dostavljeno saopštenje Espona integralno ...
eSpona
Objavljeno: 27/04/2018
fejzic-poboljsati-status-mladih-u-rozajama-i-podstaci-ih-na-aktivizamNezadovoljstvo položajem mladih u Rožajama predstavlja temu saopštenja Medijskog tima Socijaldemokrata Crne Gore. Dostavljeno saopštenje Espona integralno ...
eSpona
Objavljeno: 25/04/2018
usvojene-odluke-o-zaradama-lokalnih-funkcionera-sluzbenika-i-namjestenika-opstine-beraneJednoglasnim odlukama odbornika lokalnog parlamenta usvojeni su predlozi Odluke o zaradama lokalnih funkcionera i Odluke o zaradama lokalnih službenika i ...
eSpona
Objavljeno: 25/04/2018
budzet-opstine-berane-usvojen-u-visini-vecoj-od-11-miliona-euraOdbornici Skupštine opštine usvojili su Predlog Odluke Budžeta Opštine Berane za 2018. godinu sa amandmanom u visini od 11.341.191 eura. Za taj predlog glasalo je ...
eSpona
Objavljeno: 25/04/2018
oo-sd-plav-omer-mehmedovic-nosilac-izborne-listePovodom održane sjednice OO na kojoj je verifikovana izborna lista i izabran njen nosilac saopštenjem se oglasio OO Socijaldemokrata Plav. Dostavljeno saopštenje ...
eSpona
Objavljeno: 25/04/2018
po-hitnom-postupku-danas-se-odrzava-nova-sjednica-so-beranePredsjednik SO Berane Novica Obradović za danas je po hitnom postupku zakazao novu sjednicu lokalnog parlamenta. Za današnju sjednicu predložene su tri tačke ...
eSpona
Objavljeno: 24/04/2018
oo-sd-pluzine-miodrag-bakrac-nosilac-liste-socijaldemokrataPredaja izborne liste za lokalne izbore u Plužinama predstavlja temu saopštenja Socijaldemokrata Crne Gore. Dostavljeno saopštenje Espona integralno ...
eSpona
Objavljeno: 23/04/2018
so-berane-dragoslav-scekic-dobio-novi-mandat-na-mjestu-predsjednika-opstineGlasovima osamnaest odbornika Koalicije „Zdravo Berane“ i Demokratske Crne Gore predsjednik Opštine Berane i u narednom četvorogodišnjem mandatu biće Dragoslav ...
eSpona
Objavljeno: 20/04/2018
zakazana-sjednica-so-berane-po-hitnom-postupku-2Za ponedjeljak, 23. april, zakazana je sjednica SO Berane po hitnom postupku. Na dnevnom redu sjednice su četiri tačke, među kojima se ističu „Izbor predsjednika ...
eSpona
Objavljeno: 17/04/2018
dedeic-u-hajku-protiv-mene-i-srpske-koalicije-ukljucili-su-se-lazni-srbiPovodom ostvarenog rezultata na predsjedničkim izborima saopštenjem za javnost oglasio se Dobrilo Dedeić - kandidat Srpske koalicije. Dostavljeno saopštenje Espona ...
eSpona
Objavljeno: 16/04/2018
predsjednicki-izbori-milo-dukanovic-novi-predsjednik-crne-goreNovi predsjednik Crne Gore je Milo Đukanović - predsjednik Demokratske partije socijalista (DPS). On je u juče održanom prvom krugu izbora, prema preliminarnim ...
eSpona
Objavljeno: 15/04/2018
danas-se-odrzavaju-predsjednicki-izboriDanas se održavaju predsjednički izbori, treći od kako je Crna Gora obnovila nezavisnost. Pravo glasa na ovimizborima ima 532.599 građana, koji će moći da glasaju ...
eSpona
Objavljeno: 12/04/2018
novica-obradovic-novi-predsjednik-so-beraneČetrnaest odbornika koalicije Zdravo Berane i njihove četiri kolege iz Demokratske Crne Gore izabali su danas novog predsjednika Skupštine opštine Berane, Novicu ...
eSpona
Objavljeno: 11/04/2018
sjutra-se-odrzava-konstitutivna-sjednica-so-berane-pocinje-sjeca-knezevaKonstitutivna sjednica SO Berane zakazana je za sjutra, u četvrtak, 12. aprila, sa početkom u 12 časova. Za dnevni red sjednice predviđene su dvije tačke: ...
eSpona
Objavljeno: 05/04/2018
feniks-nadgleda-izbore-u-beranamaPovodom dobijenog ovlašćenja za službeno praćenje izbora za predsjednika Crne Gore na području Berana saopštenjem za javnost se oglasila NVO Ženska organizacija ...
eSpona
Objavljeno: 04/04/2018
dedeic-zasto-sam-protiv-koncepta-vojne-neutralnostiPoruka da Crna Gora treba da zamijeni članstvo u NATO sa ruskim bezbjedonosnim kišobranom predstavlja temu saopštenja Dobrila Dedeića- predsjedničkog kandidata ...
eSpona
Objavljeno: 01/04/2018
dedeic-povlacenje-ambasadora-iz-pristine-prvi-potez-buduceg-predsjednika-crne-goreDa budući predsjednik treba da povuče ambasadora Crne Gore iz Prištine predstavlja temu saopštenja Dobrila Dedeića - predsjedničkog kandidata Srpske koalicije. ...
eSpona
Objavljeno: 28/03/2018
dedeic-sa-rusijom-do-pobjedeSaopštenjem za javnost oglasio se Dobrilo Dedeić - predsjednički kandidat Srpske koalicije. Dostavljeno saopštenje Espona integralno prenosi. Glavni ...
eSpona
Objavljeno: 27/03/2018
dedeic-crnoj-gori-evrofanaticna-politika-ne-moze-donijeti-nista-dobroIzjava da se tokom kampanje neće baviti evropskim integracijama, već nacionalnim, predstavlja temu saopštenja Dobrila Dedeića - predsjedničkog kandidata Srpske ...
eSpona
Objavljeno: 25/03/2018
smajo-sabotic-podrzao-predsjednicku-kandidaturu-dobrila-dedeicaPovodom kandidature Dobrila Dedeića za predsjednika Crne Gore saopštenjem se oglasio primarijus Smajo Šabotić. Dostavljeno saopštenje Espona integralno ...
eSpona
Objavljeno: 21/03/2018
oo-sd-jasan-plan-i-program-za-oporavak-posrnule-opstine-kolasinFormiranje izbornog štaba i otpočinjanje kampanje u Kolašinu predstavlja temu saopštenja OO SD Kolašin. Dostavljeno saopštenje Espona integralno ...
eSpona

Preporučujemo knjigu:

 

Zeljko Rutovic Postmediji knjiga

 

Kolumne: