Berane je danas, u najboljem slučaju, na nivou broja stanovnika koje je imalo početkom 60- tih godina prošlog vijeka!

Podsjećanja radi, prije nešto više od četiri decenije, 1981. godine, u tadašnjem Ivangradu je živjelo više od 48.000 stanovnika.

Izostanak brige o stanovništvu kao o najvažnijem resursu od strane lokalne I državne vlasti, nedostatak investicija, nezaposlenost, već izgubljena bitka sa “bijelom kugom” na seoskom području, prenaseljena gradska i prigradska naselja uzrok su demografskog sloma koji prijeti Beranama, a koji se najbolje očitava kroz negativan prirodni priraštaj i broj iseljenih koji su doevli do pada broja stanovnika nekada treće opštine po broju stanovnika u Crnoj Gori.

O kakvom se demografskom slomu radi zvanično će pokazati naredni Popis stanovništva, koji je planiran za kraj ove godine, čije je sprovođenje već dva puta odlagano zbog političkih zloupotreba. Iz sada već zastarelih podataka sa popisa održanog 2011. godine, te aktuelnih godišnjih Izvještaja MONSTAT-a, jasno je, Berane danas, u najboljem slučaju, na nivou je broja stanovnika koje je imalo početkom 60- tih godina prošlog vijeka! A, podsjećanja radi, prije nešto više od četiri decenije, 1981. godine, u tadašnjem Ivangradu je živjelo više od 48.000 stanovnika.

Naime, prema rezultatima Popisa stanovništva iz 2011. godine, u Beranama je živjelo nešto preko 33.000 stanovnika ( sa Petnjicom), dok je bez tog nekadašnjeg dijela opštine, koji je 2013. godine obnovio status opštine, na području Berana je živjelo 28.488. stanovnika. Prema istim podacima, tada je na gradskom području živjelo 11.073. stanovnika, u prigradskim naseljima 13.055, dok je na ruralnom području bilo 4.360 stanovnika.

Prevedeno u procente, učešće stanovništva koje je tada živjelo na ruralnom području iznosio je svega 15,30% stanovnika, dok je, skoro, 85% njih bilo u gradskom i prigradskom području. Da podatak bude još porazniji, na tom popisu je utvrđeno da je prosječna starost Beranaca iznosila 36,4 godine, po čemu je opština uvrštena među tadašnjih 12 demografski starih opština u Crnoj Gori.

Najbrojniju starosnu grupu su činili građani u starosnoj dobi 15-64 godine, kojih je bilo 18.776, a od nula do 14. godina je bilo 5.863. lica, dok je onih u starosnoj grupi preko 65. godina bilo 3.849. Treba podsjetiti, pomenuti statistički rezultati su evidentirani u vremenskom periodu dok se Berane nalazilo u sve manjoj grupi opština koje su imale pozitivan prirodni priraštaj!

Iz tog razloga se, danas, može samo nadati da broj onih koji žive na području te opštine nije pao ispod 25.000 stanovnika! I to, vjerovatno, nadati se bez osnova!

Osim sve manjeg broja rođenih i pojave bijele kuge, sve izraženijem padu broja stanovnika predstavlja i višedecemijski izraženi trend iseljavanja stanovništva. Pojava, koja je posebno postala izražena od početka devedesetih godina prošlog vijeka, svake godine umanjuje broj Beranaca za oko njih 300.

Gledajući odnos između broja doseljenih i iseljenih, prema zvaničnim podacima, godišnji broj doseljenih se kreće između 100- 150, dok se broj iseljenih ustalio na više od 300 onih koji su napustili Berane. Primjera radi, 2014. godine doselilo se 118 građana, a odselilo 309, godinu kasnije Berane je postalo bogatije za 135, koliko ih je bio doseljeno i 2016- te godine, dok se za te dvije godine iselilo njih 338 i 360, da bi 2017- te, kada je prvi put evidentiran manji broj rođenih nego umrlih, u grad na Limu doselilo 145, a iselilo 336 građana. 

Analizirajući Godišnjake MONSTAT-a, od 2017. godine, kada je na području Berana prvi put zvanično zabilježen veći broj umrlih nego rođenih, što se do danas nije promijenilo, a obzirom na prosječnu starost građana Berana tako nešto je sve teže i očekivati, pa ne treba sumnjati da je današnje demografsko stanje još gore od stanja koje su prikazali rezultati popisa obavljenog prije 12. godina. O tome, možda najslikovitije, govore podaci o broju učenika.

Na području opštine Berane postoji osam osnovnih škola: “Vuk Karadžić”, “Vukašin Radunović”, “Radomir Mitrović”, “Donja Ržanica”, “Lubnice”, “Polica”, “Vladislav Rajko Korać” i “Vukajlo Kukalj” u kojima, sa svim područnim odjeljenjima, danas ima manje od 2.500 učenika. Poređenja radi, samo prije pet godina ih je bilo 3.058!

Obzirom da intenzitet iseljavanja iz beranske opštine ne jenjava, ovi podaci ne treba nikog da čude i, ukoliko država nešto hitno ne preduzme po pitanju ublažavanja i eliminacije ovog krucijalnog problema za Berane, ali i sve opštine na sjeveru, Crna Gora će se, ubrzo, naći u velikim problemima. Sjever će, u tom slučaju, predstavljati “zelenu pustinju”- područje na kojem će živjeti samo staračka domaćinstva. Jer, po  svim sociološkim istraživanjima sprovedenim u posljednjih pet godina, oko 50 % mladih ljudi se izjasnilo da žele da napuste Crnu Goru.

A, ranije su u Beranama demografske razlike stvarane migracijama na relaciji ruralno- urbano područje opštine, potom na relaciji iseljavanja iz Berana prema Beogradu i Podgorici, onda i primorju, da bi u posljednjih 20- tak godina, zahvaljujući sve većem otvaranju države i viznoj liberalizaciji od strane država Evropske unije, migracije mladih bile sve izraženije prema zemljama Zapadne Evrope.

Kao plod tih i takvih procesa, imamo podatak da je na sjeveru države 1961. godine živjelo 46,2 odsto stanovništva, a sada 25,5 odsto, kako je saopštila medijima mr Mileva Brajušković-Popović- doktorantkinja demografije i saradnica u nastavi na Filozofskom fakultetu u Nikšiću.

– Crna Gora je ušla u posttranzicionu demografsku fazu koju karakteriše niska stopa nataliteta. Sve je počelo polovinom XX vijeka kada kreću intenzivne demografske promjene, odnosno prirodna i mehanička kretanja stanovništva uslovljena industrijalizacijom, urbanizacijom, deagrarizacijom”, istakla je Brajušković- Popović, dodajući da je značajno počeo da se mijenja položaj žene u društvu.

– Mijenja se njen obrazovni proces, odlaže se roditeljstvo, dolazi do pomaka vrednosne orijentacije sa porodice na pojedinca. Pojedinci snižavaju reproduktivne norme jer ih veći broj djece onemogućava u samorealizaciji i ispunjenju profesionalnih ciljeva jer im to redukuje i dohodak i slobodno vrijeme. Smanjenju stope prirodnog priraštaja uticalo je i povećanje očekivanog trajanja života i veće učešće starih lica. U toku 1953. godine imali smo učešće 7,3 odsto starih lica, dok danas učešće lica iznad 65 godina života iznosi 16,4 odsto ukupne populacije. Dolazi do demografskog starenja, kazala je medijima mr. Mileva Brajušković- Popović.

Prema njenim navodima, sjever na skoro 50 odsto teritorije ima 25,5 odsto stanovništva, a 1961. godine je imao 46,2 odsto. Podgorica sa 10 odsto teritorije ima 31,3 odsto stanovništva. Ukupan broj učenika u osnovnim školama sjevera države je 15.807 dok je u Podgorici bilo preko 21.400 osnovaca, istakla je primjere Mileva Brajušković-Popović.

Privredno, ekonomsko, obrazovno, kulturno i svako drugo zaostajanje Berana i čitavog sjevera države za opštinama druge dvije regije, doveli su nas do stanja u kojem se nalazimo. Do demografske katastrofe koja se nazire! A, da li iko na lokalnom ili državnom nivou vodi bilo kakvu ozbiljnu politiku po ovom pitanju?

Iz “mlaćenja prazne slame” o “razvojnim potencijalima Berana”, o kojima se, s vremena na vrijeme, čuje od političara sa konferencija za štampu, prevashodno tokom predizbornih kampanja, to se ne bi moglo zaključiti. A, bez kvalitetnih populacionih politika ne može se doći do rješenja demografskih problema sjevera Crne Gore.

Za početak bi valjalo pokazati makar ozbiljnost u toj namjeri, kako sa nivoa lokalne pa do vrha državne vlasti. Potom raditi na subvencioniranju onih koji žive na sjeveru. Na decentralizaciji proizvodnje, obrazovnih, zdravstvenih, administrativnih usluga. Na preraspodjeli društvenog bogatstva i novca i njegovog sve većeg ulaganja u dalji razvoj opština na sjeveru države. Ako želimo, makar, da zaustavimo negativna demografska kretanja. Ako hoćemo da zadržimo građane u Beranama. I unutar granica Crne Gore!

Za novorođeno dijete po 100. eura

Odbornici SO Berane su na sjednici održanoj 2022. godine jednoglasno donijeli odluku da se za novorođeno dijete na teritoriji ove opštine, iz Budžeta opštine izdvoji po 100 eura.

“To porodicama neće mnogo značiti. Ali mi treba da pokažemo dobru želju i namjeru da pomognemo mlade bračne parove i koliko-toliko ublažimo negativne trendove kada se radi o prirodnom priraštaju”, isticali su neki od odbornika koji su tada učestvovali u raspravi.

Saopšten je, tada, i zvanični podatak da se u ovoj opštini na godišnjem nivou ne rodi više od trista djece, i da bi za ove potrebe iz opštinske kase trebalo izdvojiti ne više od trideset hiljada eura.

Opština Berane je i ranije donosila odluke, odnosno takozvane mjere u cilju podizanja nataliteta i zaustavljanja migracije lokalnog stanovništva, ali to nije dalo očekivane rezultate. Dodjela studentskih stipendija, besplatnih udžbenika, nadoknade za mlade bračne parove i za novorođenu djecu na području beranske opštine nijesu doprinijeli da stopa nataliteta krene uzlaznom linijom.

Stanje u Beranama “preslikano” na sjeveru

Ni u drugim opštinama na sjeveru Crne Gore stanje nije mnogo bolje nego u Beranama. Prema statističkim pokazateljima, uočava se trend negativnih demografskih kretanja, odnosno izražene migracije i negativnog prirodnog priraštaja u skoro svim gradovima ovog siromašnog crnogorskog regiona. Prema podacima MONSTAT-a, svi gradovi na sjeveru države, osim Rožaja, bilježe veći broj umrlih od novorođenih.

U Andrijevici Osnovnu školu „Bajo Jojić“ prošlu godinu je pohađalo 338 đaka, od čega svega 38 prvaka. Prije četiri decenije, u toj školi je bilo preko hiljadu učenika, a područna odjeljenja u Kutima, Cecunima i Jošanici, su zatvorena.

Kada je broj učenika u pitanju, alarmantno je i na području Bihora, o čemu svjedoči i podatak da je prošle godine na teritoriji opštine Petnjica, u pet osnovnih škola, upisano  53 prvaka, što je četiri puta manje u odnosu na period od prije samo pet godina, a ove godine je stanje još gore, jer je upisano samo njih 38!

Broj učenika u odnosu na period od prije dvije decenije prepolovljen je i na području opština Plav i Gusinje. Tako je osnovna škola u Murini prošle godine, zajedno sa područnim odjeljenjima u Velici i Gornjoj Ržanici, brojala svega 12 prvaka. Taj broj je nekada bio blizu stotinu.

Evidentno je da regionalne razlike podstiču iseljavanje stanivništa sa sjevera, pa je, tako, taj region 2011. godine brojao 191.600 stanovnika, a 2021. godine 177.830.

U školi u Lubnicama prvi put bez prvaka

U matičnoj seoskoj školi Lubnice sve je manje učenika. U klupama je 19 đaka i među njima ove godine nema prvaka. Od nekadašnjih pet područnih odjeljenja opstalo je jedno. Prvi put u istoriji u školskom dnevniku prazne stranice.

"Mislim da je tome doprinijela nebriga države, da se nije povelo dovoljno računa o selima, sjeveru Crne Gore što je doprinijelo i dovelo nas do ove situacije da nemamo učenike, da se zatvaraju područna odjeljenja", saopštila je medijima Snežana Rajković- direktorica škole.

A da je na takvo stanje uticalo više razloga, nedvojbeno je tačno. Među ostalim, kao razlog iseljavanja sa tog područja opštine, može se pronaći I onaj o slaboj saobraćajnoj povezanosti područja Gornjih sela sa gradskim područjem. Naime, ukidanje autobuske linije Berane-Lubnice jedan je od razloga za ubrzano pražnjenje Gornjih sela, predstavlja nepodijeljeno mišljenje onih koji i dalje žive u tom mjesnom centru.

–Gornja sela su nekad bila puna naroda. Mjesni centar u Lubnicama je živio kao pravi mali grad. Imali smo jaka pojedinačna gazdinstva, sa čuvenim stočarima koji su na širim prostorima isticani kao primjeri uspješnosti. Nekada je autobus na relaciji Berane – Lubnice saobraćao četiri puta u toku dana. Ta linija je odavno ukinuta, dok se broj uzornih stočara može na prstima prebrojati. Uz to, svjedoci smo kako se zgrada zadružnog doma iz dana u dan sve više urušava, iako su se pod njenim krovom nekada nalazile otkupna stanica, prodavnica, kafana, pošta i ambulanta. Sve to zajedno ukazuje da nije dobro – mišljenje je mještana.

Škola u Kaludri ponovo otvorena nakon osam godina

Vrata područnog odjeljenja Osnovne škole "Donja Ržanica" u Kaludri, ove školske godine su ponovo otvorena i to nakon osam godina. Do otvaranja učionice došlo je jer su dva prvaka iz ovog sela ove godine stasala za školu.

–Početkom zadnje decenije, školu u Kaludri je pohađalo samo nekoliko đaka. Prije osam godina, zbog nedostatka učenika, vrata škole su potpuno zatvorena, iako je ova ustanova nekada brojala i do 105 polaznika. Zato smo godinama ukazivali da postoji opravdani strah da će naše selo nestati sa mape živih ako se ne preduzmu neke konkretne mjere za njegovo ponovno oživljavanje. Na svu sreću, ove godine smo dobili dva prvaka čime su se stekli uslovi da se škola u Kaludri ponovo otvori. To je kod svih nas unijelo radost. Ponovo se oglasilo školsko zvono, a s njim i nada da za Kaludru i Kaludrane dolaze bolji dani. Ta nada podrazumijeva da će nadležni konačno shvatiti da naša sela zaslužuju više pažnje i podsticajnih mjera za opstanak lokalnog stanovništva na svojim vjekovnim ognjištima – kazao je medijima predsjednik Mjesne zajednice Kaludra Milić Ralević.

Kaludra je udaljena od Berana oko dvanaest kilometara. Prema Popisu stanovništva, 1961. godine brojala je 611 stanovnika, da bi taj broj 2003. godine bio sveden na 267, a, kako se procjenjuje, danas u njoj živi stotinka stanovnika.

Sve manje đaka na sjeveru, Berane među najugroženijim opštinama

Oko deset hiljada učenika za 13 godina manje u školama na sjeveru Crne Gore, saopšteno je iz bjelopoljske NVO “Euromost”, koja je vršila istraživanja bazirana na

podacima Monstata.

“Prema obrađenim podacima od školske 2010/2011 do 2022/2023.godine u opštinama na sjeveru Crne Gore  broj učenika se smanjio u osnovnim i srednjim školama za 9.367 učenika, ili u prosjeku za jednu školsku godinu 720 učenika manje, što je sa novom školskom godinom 2023/2024 oko deset hiljada učenika. Najveći broj učenika se smanjio u opštini Bijelo Polje 2.064, zatim su tu Berane 2.034 i Pljevlja 1.664 učenika”, istakli su iz te NVO.

S. Radunović

Tekst preuzet iz 26. broja časopisa "Nova Sloboda"