(80 godina od formiranja prvog Narodnooslobodilačkog odbora u Crnoj Gori.: 21. jul 1941 – 21. jul 2021)
Beranski srez uoči aprilskog rata 1941. godine imao je 13 opština . To su : Beranska, Biševska, Budimska, Bučička, Vinicka, Gornjoseljska, Donjoržanička, Ibarska, Manastirska, Petnjička , Polička, Rožajska i Štitarska.
Ustanak u Beranskom srezu započeo je 16. jula 1941. godine razoružavanjem karabinjerskih stanica u Brzavi i Lubnicama. Nakon ovih akcija karabinjeri iz Berana su odmah počeli hapšenje sumnjivih osoba a 17. jula ratni sud 93.puka osudio je na smrt devet rodoljuba koji su istog dana strijeljani na Jasikovcu, a ovaj događaj je razjario narod koji će krenuti na garnizon u Beranama.
Mjesni komitet KPJ za srez Beranski u sastavu Đoko Pajković- politički sekretar, Radomir Mitrović- organizacioni sekretar i članovi: Radivoje Vukićević, Radomir Jovančević, Milivoje Mićović, Radmila Nedić i Dušanka Bošković, imenovali su komandanti sektora.
Za komandanta snaga na desnoj obali Lima imenovan je Milan Kuč- član OK KPJ- Kolašin a na lijevoj obali Miloš Mališić- član KPJ i rezervni oficir. Skica za napad na grad povjerena je kapetanu Pavlu Đurišiću.
Napad na Berane otpočeo je 18. Jula. U samom gradu prvo je napadnuta žandarmerijska kasarna u kojoj su bili karabinjeri i crnokošuljaši, a nakon borbe od nekoliko časova 22 karabinjera su se predala a 40 crnokošuljaša je poginulo.
U zgradi Gimnazije nalazio se pješadijski bataljon od oko700 ljudi. Na drugoj strani preko pet hiljada ustanika je jurišalo na garnizon. Italijanima je upućen poziv za predaju koji je nakon dosta vremena prihvaćen.
Berane je oslobođeno 20.jula 1941. godine.
Odmah po oslobođenju Berana MK KPJ sazvao je Skupštinu narodnih poslanika radi izbora sreskog organa nove ustaničke vlasti. Izbor delegata za sresku skupstinu na osnovu odluka Mjesnog komiteta izvrsen je 19. i 20. jula.
Delegati su izabrani na konferencijama po selima, a kako je iz mnogih sela ljudstvo bilo u vojnim jedinicama u oslobođenim Beranama ili na graničnoj liniji sreza pema tzv Velikoj Albaniji, to su i ove jedinice birale delegate za narodnu skupstinu.
Iz spiska delegata se vidi da je iz Beranske opstine prisustvovalo 33, Poličke 34, Budimske 30, Donjoržaničke 23, Manastirske 50 , Gornjoseljske 28, Štitarske 17, Petnjičke 2 delegata.
Delegati su bili ljudi različitog zanimanja: 103 zemljoradnika, 88 intektualaca, 16 radnika i 10 bez tačno određene profesije. Većinu delegata su činili članovi KPJ.
Skupština u Beranama održana je 21.jula 1941. godine. Čitav rad skupštine bio je javan a politička debata otvorena. Delegati su sasvim slobodno branili svoja politička i idejna ubjeđenja, davali sugestije i predloge. U radu skupštine uzelo je učešće 11 delegata .
U politički korektnoj atmosferi koja je tih dana vladala u Beranama stvorili su se uslovi da delegati donesu jednoglasne odluke izjašnjavajući se o svakoj pojedinačno.
Sadrzaj tih odluka je glasio:
1. Na oslobođenoj teritoriji ovoga kraja prestaju da postoje svi organi vlasti, civilne, sudske i vojne, kako bivši jugoslovenski, tako i okupatorski, a cjelokupnu civilnu, sudsku i vojnu vlast preuzima narod.
2. Formira se Narodni odbor oslobođenja, koji će imati cjelokupnu vlast u ovom kraju a sačinjavaće ga predsjednik sekretar i 19 članova. U opštinama da se izaberu opstinski odbori a u selima seoski.
3. Narodni odbor oslobođenja preuzeće cjelokupnu državnu imovinu i finansijska sredstva svih nadlestava i banaka i sve upotrijebiti za potrebe narodnog oslobođenja.
4. Garantuje se obezbeđenje lične sigurnosti i imovine svim građanima ovog kraja, a koji su obavezni da se odazivaju svim zahtjevima i odlukama Odbora.
5. Na oslobođenoj teritoriji isticaće se kao zastava jugoslovenska trobojka.
U daljem radu, Skupština je pristupila sprovođenju pojedinih odluka. Na osnovu druge odluke izvršen je izbor Narodnog odbora za Beranski srez. Za predsjednika Odbora izabran je Aleksandar Bojović, za potpredsjednika Simo Kastratović, sekretara Panto Mališić- učitelj i jedan od organizatora ustanka.
Za ostale članove izabrani su : Gavro Cemović, Milan Popović, Milan Kuč, Miro Dedović, Radonja Golubović, Bogdan Obradović, Radomir Jovančević, Radoje Šćekić, Miljan Tomičić, Božo Milačić, Mijajlo Kuč, Savo Joksimović, MirkoJelić, Radovan Čubrilović, Jagoš Šćekić, Radomir Mitrović, Miko Knežević i Koja Bubanja.
Devet članova odbora pripadali su KPJ. Izborom Narodnog odbora oslobođenja Skupština je zavrśila svoj rad. Jasno je da je odlukama počela suštinska smjena cjelokupnog društveno -političkog i ekonomskog sistema i da je počela socijalistička revolucija.
Odbor je postojao 18 dana, a za to vrijeme imao je veoma plodnu aktivnost. Odbor je posebnim odlukama smijenio dotadašnje predsjednike opština i imenovao privremene predsjednike. Beranski srez, nakon žestoke intervencije Italije i dolaska dvije divizije vojnika Pulje i Venecija, ponovo pada pod okupatorsku vlast devetog avgusta 1941. godine.
Ove godine u Beranama obilježavamo 80 godina od formiranja prvog Narodnooslobodilačkog odbora u Crnoj Gori. Ovaj svijetli datum predstavlja nezaboravnu stranicu crnogorske antifašističke istorije.
Da je vječna Crna Gora!
Vlajko Radović
Autor je profesor istorije. Odbornik je DPS-a u SO Berane
