Budimljanska župa je bila „stožer Raške zemlje i kitna joj perjanica“, kako ju je knjaz Nikola opjevao. Ona je to zaista bila, kako u teritoririjalnom, tako i u kulturno-političkom pogledu.
Godine 1213. "Župan Prvoslav, sin velikoga Župana Tihomira, sinovac svetoga Simeona mirotočivog (Stefana Nemanje) i ktitor mesta ovog" podiže manastir Đurđeve Stupove, u kojem će 1220. godine biti i sahranjen, kako stoji u zapisu nad njegovim grobom u Đurđevim Stupovima.
Godine 1219. u Budimlji je Sveti Sava osnovao i jednu od prvih sedam episkopija. ''Od 1220. godine do sredine 17-tog vijeka u manastiru je bilo sjedište Budimljanske episkopije, koju je osnovao Sveti Sava, prvi arhiepiskop srpski. U 15-tom vijeku Budimljanska eparhija je uzdignuta na stepen mitropolije. O osnivanju Budimljanske episkopije zapisano je da "četvrtoga vladiku postavi Sveti Savo u Budimlji u hram Svetoga Georgija".
Drugi zapis glasi: "Hrisovilj samoga Svetoga Save i brata ego prvovenčanoga kralja Stefana mjesto episkopom serbskim za vreme kralja Milutina".
Prema nepotpunim podacima poznati su budimljanski episkopi: Neofit Кalinik (između 1236. i 1243.), Jakov, Teofil (1251-1252), Spiridon, German I (1286-292), Teodosije, Nikifor, Metodije, Nikolaj (1318), German II (1399), Teofil II (1615).
Budimljanska episkopija je u XV vijeku uzdignuta na stepen mitropolije. Tako, pored 12 episkopa, raspolažemo sa podacima i o 9 mitropolita Budimljanske mitropolije: Vasilije, Makarije I, Makarije II, Genadije, Sava, Gerasim, Grigorije, Jeftimije i Pajsije.
Episkopija, odnosno mitropolija postojala je od 1219-1651. odnosno do 1848. godine, kada je ukinuta, a mitropolit Pajsije uhvaćen i živ oderan. U periodu od 1947-1955 postojala je Budimljansko-polimska episkopipija, a njen arhijerej je bio Makarije Đorđević, potonji episkop sremski.
Episkopija je obnovljena nakon više vjekova 4. avgusta 2002. godine, a za episkopa je rukopoložen Joanikije Mićović.
Goran Kiković
Autor je profesor istorije
